Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS), belirli ülkelerden yapılan ithalatta tercihli tarife uygulanmasına imkân tanır. 2026/6 sayılı Tebliğ bu sistemin uygulanmasına ilişkin çerçeveyi belirler. Sistemin sağladığı avantaj kadar, dayandığı menşe ispatının doğruluğu da hukuki bakımdan belirleyicidir.
Tercihli Rejimin Dayandığı Temel: Menşe
Tercihli oranın uygulanabilmesi, eşyanın gerçekten yararlanıcı ülke menşeli olmasına bağlıdır. Menşe belgesinin ibraz edilmiş olması, tek başına eşyanın menşeini kesin olarak kanıtlamaz; belge sonradan kontrole tabidir. Kontrol sonucunda belgenin geçersiz sayılması hâlinde tercihli oran geriye dönük olarak kaldırılır ve vergi farkı istenir.
Sonradan Kontrolde Sonucu Belirleyen Unsurlar
- İhracatçı ülkedeki yetkili makamın kontrol talebine verdiği cevap.
- Cevabın öngörülen sürede gelmemiş olması hâlinde uygulanacak sonuç.
- Üretim sürecine ilişkin belgelerin, yeterli işçilik kriterini karşılayıp karşılamadığı.
- Doğrudan nakliyat kuralına uyulup uyulmadığını gösteren taşıma belgeleri.
İyi Niyetli İthalatçı Savunması
İthalatçının menşe belgesinin geçersizliğini bilmediği ve bilebilecek durumda olmadığı hâller, sorumluluk değerlendirmesinde ayrı ele alınır. Bu savunmanın kabul görebilmesi için ithalatçının makul özeni gösterdiğini ortaya koyması beklenir. Uygulamada bu özen; tedarikçiden menşe taahhüdü alınması, üretim yeri bilgisinin sözleşmede yer alması ve fiyat ile menşe arasında açık bir tutarsızlık bulunmaması ile gösterilir.
Vergi Farkı İstendiğinde İzlenecek Sıra
- Kontrolün hangi belge ve hangi sevkiyat için yapıldığının netleştirilmesi.
- Sonradan kontrol yazışmalarının dosyadan talep edilerek incelenmesi.
- Gümrük Kanunu kapsamındaki idari itiraz yolunun süresinde işletilmesi.
- Tedarikçiye karşı sözleşmeden doğan rücu talebinin, zamanaşımı gözetilerek ayrıca değerlendirilmesi.
Ticari Sözleşmeye Yazılması Gerekenler
Menşe riskinin taşınması, çoğu ithalat sözleşmesinde düzenlenmeyen bir boşluktur. Menşe belgesinin geçersiz çıkması hâlinde doğacak vergi ve ceza yükünün kime ait olacağının sözleşmede açıkça belirtilmesi, sonradan doğan zararın telafisi bakımından en pratik korumadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sonradan kontrol yazısı ya da ek tahakkuk tebliği alan ithalatçıların, itiraz süresi işlemeye başladığı için ivedilikle dosyaya özgü hukuki değerlendirme yaptırması uygun olur.