Sosyoloji araştırmaları, insanla doğrudan temas eden bir bilgi üretimidir: derinlemesine görüşme, odak grup, katılımcı gözlem ve anket. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği merkezin yapısını düzenlerken, sahaya çıkan araştırmacının karşılaştığı hukuki sorular ağırlıklı olarak etik onay, katılımcı rızası ve veri güvenliği başlıklarında toplanır.
Etik Onay Bir Formalite Değildir
Etik kurul onayı alınmadan başlatılan bir saha çalışması, sonradan onay alınsa bile geriye dönük olarak meşrulaştırılamaz. Bunun somut sonuçları vardır: verinin yayımlanamaması, dergilerin makaleyi kabul etmemesi ve katılımcıdan gelen bir şikâyette merkezin savunmasız kalması. Onay başvurusu, veri toplama başlamadan önce ve fiilen uygulanacak yöntemi anlatacak biçimde yapılmalıdır.
Rıza Metninde Bulunması Gereken Asgari Unsurlar
- Araştırmanın amacı ve verinin kimler tarafından kullanılacağı
- Ses veya görüntü kaydı alınıp alınmayacağı
- Kayıtların ne kadar süre saklanacağı ve nasıl imha edileceği
- Katılımcının çekilme hakkı ve çekilme hâlinde verisine ne olacağı
- Yayında kimliğin nasıl gizleneceği
Hassas Gruplarla Çalışırken
Çocuklar, sığınmacılar, ceza infaz kurumundaki kişiler veya sağlık sorunu bulunan katılımcılarla yürütülen çalışmalarda tek başına bireysel rıza yeterli olmayabilir; veli/vasi onayı ya da ilgili kurumun izni gerekebilir. Ayrıca bu gruplara ilişkin veriler, 6698 sayılı Kanun bakımından çoğu zaman özel nitelikli veri kategorisine girer ve daha yüksek koruma gerektirir.
Kimliksizleştirme ve Yeniden Tanınabilirlik
- İsimleri kod ile değiştirin; kod-isim eşleşme listesini ham veriden ayrı ve şifreli tutun.
- Meslek, mahalle, yaş ve olay ayrıntısının bir arada verilmesinin kişiyi tanınır kılabileceğini unutmayın.
- Alıntılarda kişiyi ele veren cümle parçalarını sadeleştirin.
- Saha notlarını kişisel cihazlarda değil, erişimi sınırlı kurumsal depolamada muhafaza edin.
- Proje bittiğinde imha takvimini uygulayın ve imhayı tutanakla kayda geçirin.
En Sık Görülen Zafiyet
Uygulamada en büyük risk, ses kayıtlarının araştırmacının kişisel telefonunda veya bulut hesabında kalmasıdır. Cihaz kaybı ya da hesap ele geçirilmesi durumunda bu, doğrudan bir veri ihlaline dönüşür ve bildirim yükümlülüğü doğurur. Verinin nerede durduğunun proje başında karara bağlanması, sonradan yapılacak her açıklamadan daha etkilidir.
Bu metin genel bilgi amaçlıdır. Araştırma tasarımınıza uygun rıza metni, veri saklama politikası ve etik başvuru dosyası hazırlanırken alanında çalışan bir hukukçuyla birlikte değerlendirme yapılması yerinde olur.