4685 sayılı Bazı Anlaşmaların Yürürlüğe Girdiği Tarihlerin Tespit Edilmesi Hakkında Karar, yeni bir yükümlülük yaratmaz; daha önce onaylanmış milletlerarası anlaşmaların hangi tarihte yürürlüğe girdiğini resmi olarak tespit eder. Bu teknik görünümlü karar, uygulamada bir uyuşmazlığın hangi hukuka tabi olacağını belirlediği için oldukça belirleyici olabilir.
Onay, Yayım ve Yürürlük Üç Ayrı Tarihtir
Milletlerarası bir anlaşma bakımından uygulamada karıştırılan üç tarih vardır: anlaşmanın imzalandığı tarih, iç hukukta onaylanmasının uygun bulunduğu tarih ve anlaşmanın taraflar arasında fiilen yürürlüğe girdiği tarih. Bir işleme veya sözleşmeye anlaşma hükümlerinin uygulanabilmesi için kural olarak üçüncüsü, yani yürürlük tarihi esas alınır. Yürürlük tarihini tespit eden kararlar da tam bu belirsizliği gidermek için yayımlanır.
Anlaşma Hükümlerine Doğrudan Dayanılabilir mi
Anayasa, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalara kanun değeri tanır ve bunların anayasaya aykırılığı iddiasıyla anayasa yargısına başvurulamayacağını öngörür. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi halinde ise anlaşma hükmü esas alınır. Bu nedenle bir anlaşmaya dayanılacaksa, önce yürürlük tarihinin ve metnin resmi çevirisinin doğrulanması gerekir.
Uygulamada En Sık Karşılaşılan Durumlar
- Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında hangi vergilendirme döneminden itibaren uygulanacağının belirlenmesi
- Adli yardımlaşma ve tebligat anlaşmalarında, talebin gönderildiği tarihte anlaşmanın yürürlükte olup olmadığı
- Sosyal güvenlik anlaşmalarında hizmet birleştirme taleplerinin dayanağı
- Yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizinde uygulanacak rejim
Tarih Doğrulaması İçin İzlenecek Yol
- Anlaşmanın adını ve tarafları tam olarak tespit edin; benzer adlı protokoller karışabilir.
- Onaylamanın uygun bulunmasına dair kanun ile yürürlük tespit kararını ayrı ayrı bulun.
- Anlaşmanın kendi metnindeki yürürlük maddesini okuyun; çoğu anlaşma bildirimlerin tamamlanmasına bağlı bir tarih öngörür.
- Değişiklik protokolü bulunup bulunmadığını kontrol edin; asıl metin yürürlükte olsa da protokolün tarihi farklı olabilir.
Gözden Kaçan Risk
Uyuşmazlığın doğduğu tarihte anlaşma henüz yürürlükte değilse, anlaşmaya dayanan tüm talep zemini çöker ve iddia iç hukuk kuralları çerçevesinde yeniden kurulmak zorunda kalır. Bu, dilekçe verildikten sonra fark edildiğinde telafisi güç bir durumdur.
Burada anlatılanlar genel bir çerçeve sunar. Anlaşmanın somut olayınıza uygulanabilirliği metnin kendi hükümlerine ve yürürlük tarihine bağlı olduğundan, resmi metin üzerinden yapılacak bir hukuki inceleme önerilir.