5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, tarım arazilerinin nitelikleri korunarak kullanılmasını ve tarım dışı amaçlarla kullanımın izne bağlanmasını düzenler. Uygulamada bu kanun, arazi satın alan, üzerinde yapı yapmak isteyen veya miras yoluyla hisseli tarım arazisine sahip olan herkesin karşısına çıkar. Sorunların çoğu, arazinin sınıfının ve bu sınıfa bağlı kısıtların satın alma öncesinde araştırılmamasından doğar.
Arazinin Sınıfı Neden Belirleyicidir?
Tarım arazileri, toprak ve topografya özelliklerine göre sınıflandırılır. Mutlak tarım arazisi, özel ürün arazisi, dikili tarım arazisi ve marjinal tarım arazisi ayrımı, hem tarım dışı kullanım izninin mümkün olup olmadığını hem de hangi koşullarla verilebileceğini etkiler. Bir parselin imar planı içinde görünmesi, tek başına tarım dışı kullanılabileceği anlamına gelmez. Bu nedenle ilk adım, il tarım ve orman müdürlüğünden arazi sınıfına ilişkin bilgi almaktır.
Tarım Dışı Kullanım İzni Başvurusu
- Parselin tapu kaydı, koordinatlı krokisi ve mevcut kullanım durumunu hazırlayın.
- Planlanan faaliyetin niteliğini ve kaplayacağı alanı açıkça tanımlayın.
- İlgili müdürlüğe başvurarak toprak koruma projesi istenip istenmediğini öğrenin.
- İstenmesi hâlinde projeyi yetkili kişilere hazırlatın ve onaya sunun.
- İzin verilmesi hâlinde izin şartlarına uygun hareket edin; şarta aykırılık iznin geri alınmasına yol açabilir.
İzinsiz Kullanımın Sonuçları
Tarım arazisinin izinsiz olarak tarım dışı amaçla kullanılması hâlinde idari para cezası uygulanabilir ve arazinin eski hâline getirilmesi istenebilir. Eski hâle getirme yükümlülüğü, üzerine yapı yapılmış arazilerde ciddi maddi kayıp doğurur. Ayrıca izinsiz kullanım tespit edilen taşınmazlarda, sonradan yapılacak ruhsat ve abonelik başvuruları da olumsuz etkilenir.
Bölünme Yasağı ve Miras
Kanun, tarım arazilerinin belirli büyüklüğün altına bölünmesini sınırlandırır. Bu kural, mirasçılar arasında paylaşımda önemli sonuçlar doğurur: arazi fiilen bölünerek değil, ehil mirasçıya devredilerek, ortaklık kurularak veya satılarak değerlendirilir. Mirasçıların anlaşamaması hâlinde uyuşmazlık yargıya taşınır ve bu davalarda ehil mirasçının belirlenmesine yönelik ölçütler tartışılır. Paylaşımı planlarken bu sınırlamayı gözetmemek, tapu aşamasında işlemin reddiyle sonuçlanır.
İdari Para Cezasına İtiraz
Kanun kapsamında uygulanan idari yaptırımlara karşı, tebliğ edilen kararda gösterilen mercie süresi içinde başvurulmalıdır. İtirazda; tespit tutanağının hangi tarihte ve nasıl düzenlendiği, kullanımın gerçekten tarım dışı sayılıp sayılamayacağı ve alanın ölçümünün doğruluğu somut biçimde tartışılmalıdır.
Yukarıdaki bilgiler genel çerçeve niteliğindedir. Tarım arazisine ilişkin işlemlerde arazi sınıfı ve yerel uygulama farklılıkları sonucu değiştirdiğinden, karar vermeden önce dosyanızı inceleyecek bir hukukçuya danışmanız faydalı olur.