854 sayılı Deniz İş Kanunu, denizlerde ve iç sularda çalışan gemi adamları ile işverenleri arasındaki iş ilişkisini düzenler. Kara işçileri için geçerli genel iş mevzuatından ayrılan yönleri bulunduğundan, bir uyuşmazlıkta ilk soru her zaman aynıdır: bu ilişki hangi kanunun kapsamındadır?
Kimler Bu Kanun Kapsamındadır?
Kapsam belirlenirken geminin niteliği, tonajı, çalıştırdığı kişi sayısı ve işverenin durumu birlikte değerlendirilir. Gemide çalışan herkesin otomatik olarak bu kanuna tabi olduğu düşünülmemelidir; kapsam dışı kalan hâllerde ilişki genel iş mevzuatına ya da duruma göre başka hükümlere tabi olur. Kapsamın yanlış belirlenmesi, ihbar süresi ve alacak hesabında baştan hatalı sonuç üretir.
Genel İş Mevzuatından Ayrılan Başlıklar
- Hizmet akdinin belirli sefer veya belirli süre için yapılabilmesi ve seferin sonunda ilişkinin sona ermesi
- Gemi adamının gemide barınma ve iaşe hakkının bulunması
- Çalışma ve dinlenme düzeninin geminin sefer koşullarına göre kurgulanması
- Ücretin ödenme yeri ve zamanı bakımından denize özgü uygulamalar
Fesih Anında Yapılan Klasik Hata
Gemi adamının iş ilişkisi çoğu kez seferin bitişinde ya da limanda sözlü bir bildirimle sona erdirilir. Yazılı fesih bildirimi olmadığında, sonradan feshin kim tarafından ve hangi gerekçeyle yapıldığı tartışmalı hâle gelir. Kıdem ve ihbar tazminatı talebi büyük ölçüde bu noktaya bağlı olduğundan, ilişkinin nasıl sona erdiği mutlaka yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır. Ayrılış sırasında imzalatılan ibra belgelerinin içeriği de dikkatle okunmalıdır.
İspat: Gemide Delil Kara İşinden Farklıdır
Çalışma süresinin ve ücretin ispatında gemiye özgü kayıtlar belirleyici olur:
- Gemi adamı cüzdanı ve içindeki hizmet kayıtları
- Mürettebat listeleri ve liman giriş çıkış kayıtları
- Jurnal ve vardiya çizelgeleri
- Banka hesabına yapılan ödemelerin dökümü ve varsa avans makbuzları
- Sosyal güvenlik bildirgeleri ile fiilî çalışma dönemi arasındaki farkı gösteren belgeler
Elden ödeme yaygın olduğundan, banka kaydı ile bordro arasındaki fark çoğu dosyada tartışmanın merkezine oturur.
Dava Öncesi Aşama
İşçi ve işveren arasındaki parasal uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce arabuluculuk aşamasının işletilmesi gereken hâller bulunur. Bu aşamada sunulan hesap tablosunun özensiz hazırlanması, sonraki yargılamada da aleyhe kullanılabilir. Alacak kalemleri baştan doğru hesaplanmalı, zamanaşımına uğrayabilecek dönemler ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; gemi adamı alacaklarında kapsam ve ispat sorunları dosyaya göre değiştiği için, talepte bulunmadan önce belgelerinizin bir hukukçu tarafından incelenmesini öneririz.