İş ilişkisi sona erdiğinde ortaya çıkan uyuşmazlıklar tek bir kanunla çözülmez. 4857 sayılı İş Kanunu alacakları belirler, 7036 sayılı Kanun dava öncesi zorunlu aşamayı düzenler, 5510 sayılı Kanun sigortalılık ve hizmet süresini, 6331 sayılı Kanun ise iş sağlığı ve güvenliğinden doğan sorumluluğu ilgilendirir. Kıdem hesabına ilişkin bir itiraz, bu dört ekseni birlikte okumadan sağlıklı kurulamaz.
Hesabın Dayandığı Üç Veri
Kıdem tazminatı hesabı üç veriye dayanır: çalışma süresi, giydirilmiş brüt ücret ve fesih şekli. Uyuşmazlıkların neredeyse tamamı bu üç veriden birinde düğümlenir. Sigorta kayıtlarında görünen giriş tarihi ile fiili başlangıç arasındaki fark, ücretin bir kısmının elden ödenmesi ve fesih bildiriminin gerekçesindeki muğlaklık en sık karşılaşılan başlıklardır. Bu nedenle itiraz dilekçesinden önce, üç veriye ilişkin karşı hesap tablosu hazırlanmalıdır.
Hangi Talep Hangi Yola Gider?
- Kıdem, ihbar, fazla çalışma ve yıllık izin alacakları: işverene karşı ileri sürülür ve dava öncesi arabuluculuk aşamasına tabidir
- Hizmet süresinin ve sigortalılığın tespiti: SGK'nın taraf olduğu, arabuluculuk kapsamı dışında değerlendirilen bir uyuşmazlık türüdür
- Prime esas kazancın düzeltilmesi: kurum işlemine yönelik başvuru ve itiraz sürecini gerektirir
- İş kazası ve meslek hastalığından doğan talepler: 6331 kapsamındaki yükümlülüklerle birlikte değerlendirilir
Bu ayrım yapılmadan tüm talepler tek bir dosyaya yığıldığında, dava şartı eksikliği veya husumet nedeniyle usulden kayıplar yaşanır.
Arabuluculuk Aşamasını Boşa Harcamamak
Zorunlu arabuluculuk, çoğu zaman formalite olarak görülüp hazırlıksız girilen bir aşamadır. Oysa görüşmeye hesap tablosu, ücret bordroları ve fesih yazışmaları ile gidildiğinde teklifin gerçekçiliği ölçülebilir hale gelir. Anlaşmama halinde düzenlenen son tutanağın tarihi kritiktir; kanunda öngörülen kısa süre içinde dava açılmazsa hak kaybı doğar. Tutanaktaki talep kalemlerinin eksik yazılması ise sonraki aşamada kapsam tartışması yaratır.
Zamanaşımı ve Belge Toplama Takvimi
- Kıdem ve ihbar tazminatı bakımından beş yıllık zamanaşımının gözetilmesi
- Sigorta hizmet dökümü, işe giriş bildirgesi ve prim gün sayılarının temini
- Banka hesap hareketleri üzerinden ücret ödemelerinin dönemsel karşılaştırılması
- Fesih bildirimi, savunma istem yazısı ve varsa tutanakların bir araya getirilmesi
- Tanık listesinin, çalışılan dönemleri kapsayacak biçimde oluşturulması
Anlaşma ile Dava Arasındaki Denge
Ücretin kayıt dışı kısmı belgeye dayanmıyor ve tanık desteği zayıfsa, arabuluculukta ulaşılan makul bir tutar uzun bir yargılamadan daha koruyucu olabilir. Buna karşılık hizmet süresine ilişkin kayıt farkı belgeli biçimde ortadaysa ya da fesih gerekçesi tazminat hakkını ortadan kaldıracak şekilde nitelendirilmişse, uyuşmazlığın sürdürülmesi savunulabilir. Anlaşma metninin hangi kalemleri kapsadığı açıkça yazılmalıdır.
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; her iş ilişkisinin belgeleri farklı sonuç doğurur. Süreye bağlı adımlar bulunduğundan, fesihten sonra vakit kaybetmeden değerlendirme yapılmasında yarar vardır.