Velayet uyuşmazlıklarında zaman iki yönlü baskı yaratır. Bir yandan kanun yolu süreleri kısa ve kesindir; diğer yandan çocuğun yaşam düzeni her geçen ay fiilen yerleşir ve geç yapılan başvurunun pratik değeri azalır. Bu nedenle velayet dosyasında süre planı, yalnızca hukuki değil aynı zamanda fiilî bir stratejidir.
Gerekçeli Kararı Beklemek Süreyi Durdurmaz mı?
Uygulamada en çok yaşanan kayıp, kısa karar açıklandıktan sonra gerekçeli kararın yazılmasını beklerken sürenin işlediğinin fark edilmemesidir. HMK sistematiğinde kanun yolu süresi, kararın usulüne uygun tebliğine bağlanmıştır; ancak tarafın duruşmada hazır bulunup bulunmadığına ve tefhimin niteliğine göre başlangıç değişebilir. Güvenli yaklaşım, kısa karar tarihinden itibaren bir takvim açmak ve gerekçeli karar gelmezse süre bitmeden gerekçe eklemek kaydıyla başvuru yapmaktır.
Velayette Kanun Yolu ile Yeni Dava Arasındaki Fark
Velayet kararları, niteliği gereği kesin hüküm etkisini sınırlı doğurur: koşullar değişirse yeniden dava açılabilir. Bu ikisi karıştırılmamalıdır.
- Kanun yolu, verilen kararın hukuka aykırı olduğu iddiasına dayanır ve süreye tabidir.
- Velayetin değiştirilmesi davası, karardan sonra ortaya çıkan yeni olgulara dayanır ve süreyle sınırlı değildir; ancak dayanak olgunun karardan sonra doğmuş olması gerekir.
Süre kaçırıldığında ikinci yol her zaman açık değildir: kararın verildiği tarihte var olan ve mahkemeye sunulmuş bir olgu, sonradan yeni sebep olarak ileri sürülemez.
Çocuğun Üstün Yararını Dosyaya Yansıtmak
Başvuru dilekçesinde soyut iddia yerine ölçülebilir veri kullanılmalıdır. TMK uygulamasında ağırlık verilen unsurlar; çocuğun eğitim düzeninin sürekliliği, bakım fiilen kim tarafından yürütülüyorsa onun kapasitesi, kardeşlerin ayrılmaması ve idrak çağındaki çocuğun görüşüdür. Sosyal inceleme raporuna itiraz edilecekse, rapordaki tespitin hangi gözleme dayandığı tek tek karşılanmalı; rapora genel olarak katılmamak sonuç doğurmaz.
Aile Mahkemesi Öncesi Adımlar ve Merci Riski
4787 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemeleri kurulmuş yerlerde velayete ilişkin talepler bu mahkemede görülür; kurulmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Dilekçenin görevsiz mahkemeye verilmesi süreyi tek başına kurtarmaz, bu nedenle başvuru öncesi merci kontrolü yapılmalıdır. Geçici velayet veya kişisel ilişkiye dair tedbir talepleri de esas talepten ayrı olarak, gecikmeksizin ileri sürülmelidir.
Yukarıdaki değerlendirme genel bilgilendirme amacı taşır; velayete ilişkin her dosya çocuğun yaşına, tarafların fiilî durumuna ve kararın içeriğine göre farklı yürür. Süre bitimine az kalmışsa, önce başvuruyu güvenceye alıp ayrıntılı gerekçeyi sonra tamamlamak makul bir yoldur.