Miras bırakanın ölümüyle mirasçılar arasında kendiliğinden elbirliği mülkiyeti doğar. Bu ortaklık sona erdirilmeden hiçbir mirasçı taşınmaz üzerinde tek başına tasarrufta bulunamaz. Uygulamada ortaklığın giderilmesi talebi çoğu kez tek başına gelmez; yanında tenkis, muris muvazaası veya denkleştirme iddiaları da bulunur. Bu taleplerin her birinin süresi farklıdır ve süre kaçırıldığında ortaklığın giderilmesi tek başına adil bir sonuç vermez.
Görev ve yetki: tek adres, kesin kural
Ortaklığın giderilmesi davası sulh hukuk mahkemesinde açılır ve taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Terekede birden çok taşınmaz varsa her biri için ayrı yetkili yer gündeme gelebilir; bu nedenle dava açılmadan önce tereke envanteri çıkarılmalıdır. Buna karşılık tenkis, mirasçılık belgesinin iptali veya muvazaa iddiasına dayalı tapu iptali ve tescil davaları asliye hukuk mahkemesinin görev alanındadır ve bunlarda miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesi öne çıkar. Görev kuralları kamu düzenindendir; taraflar anlaşarak değiştiremez.
Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin haritası
- Ortaklığın giderilmesi talebi: Kural olarak bir süreye bağlı değildir; paylı veya elbirliği mülkiyeti devam ettiği sürece istenebilir.
- Tenkis: Saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık, her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıllık sürelere tabidir.
- Mirasın reddi: Yasal mirasçılar için ölümü öğrenmeden başlayan üç aylık süre söz konusudur; süre geçtikten sonra ret mümkün olmaz.
- Muris muvazaasına dayalı tapu iptali: Mirasçının kendi payına dayanan bu talep için ayrı bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir.
Bu ayrım kritik olduğu için pratik sonuç şudur: ortaklığın giderilmesini istemekte acele etmemek, ancak süreye bağlı talepleri kaçırmak, mirasçıyı kâğıt üzerinde haklı fakat sonuçta payı azalmış hâle getirir.
Aynen taksim mi, satış mı?
Mahkeme öncelikle aynen taksim imkânını araştırır. Taşınmazın bölünmesi hâlinde değerinde önemli kayıp doğuyorsa veya imar mevzuatı buna izin vermiyorsa satış yoluyla giderilmeye karar verilir. Aynen taksim isteyen tarafın, taşınmazın bölünebilirliğini gösteren teknik veriyi ve varsa ivaz denkleştirmesine ilişkin hesabı sunması beklenir. Bu yönde hiçbir somut talep ileri sürülmezse dosya doğal olarak satış yönüne kayar.
Dava öncesi hazırlık listesi
- Güncel mirasçılık belgesi ve nüfus kayıt örneği.
- Tüm taşınmazlar için güncel tapu kayıtları ve varsa şerh, ipotek, haciz bilgileri.
- Miras bırakanın sağlığında yaptığı devirlere ilişkin tapu işlem dosyaları.
- Muhdesat iddiası varsa yapının kim tarafından yapıldığını gösteren belgeler.
- Tereke borçlarına ilişkin kayıtlar; borç, paylaşımdan önce dikkate alınır.
Devir işlem dosyaları çoğu kez sonradan istenir ve bu da duruşma sayısını artırır. Belgelerin dava dilekçesiyle birlikte sunulması, zamanaşımı tartışmasında da tarafın öğrenme tarihine ilişkin savunmasını güçlendirir.
Uzlaşma seçeneği
Mirasçılar arasında yapılacak yazılı paylaşım sözleşmesi, dava sürecinden hızlı ve maliyeti düşük bir çözüm sunabilir. Ancak elbirliği mülkiyetinde bütün mirasçıların katılımı gerekir; tek bir mirasçının imzasının eksikliği anlaşmayı geçersiz kılar. Kısmî uzlaşma sağlanan hâllerde, anlaşılan taşınmazlar dışarıda bırakılıp yalnızca çekişmeli olanlar için dava sürdürülebilir.
Metin genel bilgilendirme amaçlıdır; mirasçı sayısı, tasarrufların niteliği ve süre başlangıçları her dosyada farklı sonuç verebilir. Süreye bağlı talepler söz konusuysa vakit kaybetmeden hukukî görüş almanız gerekir.