Saklı payı zedelenen mirasçı için tenkis, mirasbırakanın sağlığında yaptığı karşılıksız kazandırmaların saklı payı aşan bölümünün indirilmesini sağlayan bir talep türüdür. Uygulamada dosyaların önemli bir kısmı esasa girilmeden önce, yanlış mahkemeye başvurulduğu veya talep kalıbı hatalı kurulduğu için zaman kaybeder. Aşağıdaki çerçeve, tenkis talebinin doğru mercie ve doğru zamanda ulaşmasını hedefler.
Talep Hangi Mahkemeye Yöneltilir
Terekeye ilişkin koruma tedbirleri, defter tutulması, terekenin tespiti ve mirasçılık belgesi gibi işler ile tenkis talebi farklı kulvarlardadır. Tenkis, karşı tarafa yöneltilen ve hüküm doğuran bir dava olduğundan sulh hukuk mahkemesinin çekişmesiz yargı işleri arasında değerlendirilmez. Yetki bakımından ise Türk Medeni Kanunu, miras davaları için mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesini esas alır; bu yetki kuralı taraf iradesiyle değiştirilemez. Mirasçılardan birinin ikametgâhında açılan dava, esas incelemesine hiç geçilmeden yetki yönünden sonuçlanabilir.
Zamanın İki Katmanı
Tenkis hakkı süresiz kullanılabilen bir hak değildir. Kanun, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren işleyen kısa bir süre ile, tasarrufun türüne göre başlayan daha uzun bir üst sınır öngörür. Öğrenme anının ne zaman gerçekleştiği çoğu dosyada tartışmalıdır; bu nedenle tapu kaydının çıkarıldığı tarih, vasiyetnamenin okunmasına ilişkin tutanağın tebliğ tarihi ve banka hareketlerinin edinildiği tarih baştan dosyalanmalıdır. Süre savunması karşı taraftan geldiğinde, bu belgeler tek dayanak hâline gelir.
Kazandırmaların Sıralanması
Tenkiste hangi kazandırmanın önce indirileceği kanuni bir sıraya bağlıdır. Bu nedenle dilekçede yalnızca "tenkis talep ederiz" denmesi yeterli değildir; her kazandırma ayrı kalem olarak gösterilmelidir:
- ölüme bağlı tasarruflar ile sağlararası kazandırmaların ayrı listelenmesi
- devir bedeli ile gerçek değer arasındaki farkın belgelenmesi
- ölünceye kadar bakma veya satış görünümlü işlemlerde muvazaa iddiasının ayrı ve terditli kurulması
- taşınmazın miras açıldığı andaki değerine ilişkin keşif ve bilirkişi talebinin baştan yazılması
Görevsizlik veya Yetkisizlik Kararı Çıkarsa
Yanlış mercie başvuru, her zaman hakkın kaybı anlamına gelmez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, görevsizlik ya da yetkisizlik kararı üzerine dosyanın doğru mahkemeye gönderilmesinin talep edilebileceği kısa bir süre öngörür. Bu süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır ve bu kez tenkis için öngörülen hak düşürücü süre gündeme gelir. Karar kesinleştikten sonra takvimi yeniden kurmak, dosyanın kurtarılabilmesinin tek yoludur.
Burada aktarılanlar genel nitelikte bilgilendirmedir. Mirasbırakanın tasarruf biçimi, kazandırmanın tarihi ve mirasçıların konumu sonuca doğrudan etki ettiğinden, tenkis talebi somut belgeler görülmeden şekillendirilmemeli; başvuru öncesinde hukuki değerlendirme alınmalıdır.