Miras dosyalarında en çok karışan iki süre, mirasın reddi için öngörülen üç aylık süre ile saklı payın korunmasına ilişkin tenkis süreleridir. İkisi farklı amaca hizmet eder, farklı anda başlar ve farklı sonuç doğurur. Üç ayı beklerken tenkis hakkını kaybetmek, uygulamada en pahalı sonuçlardan biridir.
İki Sürenin Ayrımı
- Mirasın reddi: Türk Medeni Kanununa göre yasal mirasçılar için mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten itibaren üç aylık süre içinde kullanılır ve sulh hukuk mahkemesine yapılacak bir beyanla gerçekleşir. Amaç, terekenin borçlarından sorumlu olmamaktır.
- Tenkis: Saklı paylı mirasçının, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan kazandırmalarını saklı pay oranında indirtmesidir. Bu bir dava yoludur ve süresi ret süresinden tamamen bağımsızdır.
Tenkis Sürelerinin Başlangıcı
Türk Medeni Kanunu, saklı paylı mirasçının haklarının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıllık süre öngörür. Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılmasının üzerinden on yıl geçmekle dava hakkı düşer. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; yani hâkim tarafından resen gözetilir ve karşı tarafın ileri sürmesine bağlı değildir. Öğrenme anının ne zaman gerçekleştiği ise ispat konusudur; tapu kayıtlarının çıkarıldığı tarih, veraset ilamının alındığı gün ve aile içi yazışmalar bu noktada belirleyici olur.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Tenkis davası asliye hukuk mahkemesinde görülür; ret beyanı ise sulh hukuk mahkemesine yapılır. İki talebi aynı dilekçede birleştirmek usul sorunu yaratır.
- Miras davalarında yetki, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesindedir ve bu kural kesin niteliktedir.
- Yanlış yer mahkemesinde açılan dava yetkisizlikle sonuçlanır; hak düşürücü süre ise beklemez.
Tenkis mi, Muvazaa mı
Uygulamada aynı devir hem tenkis hem de mirastan mal kaçırma iddiasıyla tartışılabilir. İki talebin şartları ve süreleri farklıdır: muvazaa iddiası devrin görünürdeki işlemden ibaret olduğunu, tenkis ise geçerli bir kazandırmanın saklı payı aştığını ileri sürer. Bu nedenle dava dilekçesinde talep sıralamasının ve terditli talebin doğru kurulması gerekir; hangi iddianın asıl, hangisinin yedek olduğu baştan belirlenmelidir.
Hesaplama İçin Toplanacak Veriler
- Ölüm tarihi itibarıyla terekedeki aktif ve pasif kalemlerin dökümü.
- Sağlararası kazandırmaların tarihi, konusu ve devir bedeli.
- Taşınmazların devir tarihindeki ve ölüm tarihindeki değerine ilişkin veriler.
- Mirasçılık belgesi ve varsa vasiyetname ya da miras sözleşmesi.
Tenkis hesabı bilirkişi incelemesi gerektiren teknik bir konudur ve talebin miktarı çoğu zaman yargılama sırasında netleşir; bu nedenle talep sonucunun ıslah imkânı gözetilerek yazılması önemlidir.
Buradaki anlatım genel bilgilendirme amacı taşır. Mirasçı sıfatı, kazandırmanın türü ve öğrenme tarihi dosyadan dosyaya değiştiğinden, süreleri kaçırmamak için erken aşamada hukuki değerlendirme alınması önerilir.