Saklı payı zedelenen mirasçı için asıl kritik nokta, talebin haklı olup olmadığından önce hangi dava türüyle ve hangi süre içinde ileri sürüldüğüdür. Türk Medeni Kanunu tenkisi ayrı bir talep olarak düzenler; yanlış kurulan bir talep, esasa hiç girilmeden usulden reddedilebilir. Bu rehber tenkiste dava türü tercihini ve süre kaybı riskini birlikte ele alır.
Tasarrufun Niteliği Talebin Şeklini Belirler
Miras bırakanın ölüme bağlı tasarrufu (vasiyetname, miras sözleşmesi) ile sağlararası kazandırması (bağış, düşük bedelli devir, muvazaalı satış görünümlü işlemler) farklı sonuç doğurur. Ölüme bağlı tasarruflarda tenkis çoğunlukla tek başına eda talebiyle kurulurken, sağlararası devirlerde talep genellikle tapu kaydına yönelik terkin veya bedele dönüşen alacak talebiyle birlikte ileri sürülür. Muris muvazaası iddiası ile tenkis talebi hukuki sebep bakımından ayrıdır; ikisinin kademeli (terditli) olarak kurulması, biri reddedildiğinde diğerinin değerlendirilmesini sağlar.
Süreyi Başlatan An Nedir
Kanun, tenkis davası hakkını mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıllık süreye bağlar. Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle dava hakkı düşer. Uygulamada en sık kayıp, öğrenme anının tapu kaydının çıkarıldığı gün değil, vasiyetnamenin okunmasıyla tebliğ edildiği gün sayılması gerektiği hâllerde yaşanır. Bu nedenle tebliğ tarihini gösteren evrak, dosyanın ilk belgesi olmalıdır.
Def'i Yolu: Süre Geçtiğinde Kalan İmkân
Bir yıllık süre kaçırılmış olsa dahi tenkis iddiası, dava yoluyla değil savunma (def'i) yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Yani kendisine karşı tereke ya da tasarruf kaynaklı bir talep yöneltilen saklı paylı mirasçı, elindeki değer bakımından tenkis savunmasını gündeme getirebilir. Bu ayrımın erken fark edilmesi, süre nedeniyle umutsuz görünen dosyalarda savunma stratejisini tamamen değiştirir.
Dosya Kurulurken Toplanacak Kayıtlar
- Veraset ilamı ve nüfus kayıt örneği ile mirasçılık zincirinin gösterilmesi
- Vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin tutanak ve tebligat parçaları
- Tapu kayıt ve akit tablosu örnekleri, devir bedelini gösteren belgeler
- Devir tarihindeki gerçek değeri ortaya koyacak emsal ve teknik veriler
- Miras bırakanın devir tarihindeki gelir ve ihtiyaç durumuna dair kayıtlar
Talep Sonucunun Ölçülebilir Yazılması
Tenkis oranı, terekenin tasarruf edilebilir kısmı hesaplandıktan sonra ortaya çıkar. Bu nedenle talep sonucu, hesap sonucuna göre artırılabilecek biçimde kurulmalı; harç ve ıslah ihtimali baştan planlanmalıdır. Değer tespiti bilirkişi incelemesine bağlı olduğundan, dosyaya sunulan belgelerin devir tarihi ile ölüm tarihi arasındaki değişimi göstermesi beklenir.
Buradaki açıklamalar genel nitelikte olup somut mirasın yapısı, tasarrufun türü ve öğrenme tarihi sonucu değiştirebilir. Süre hesabının yanlış yapılması telafisi güç kayıplara yol açtığından, dosyanın bir avukatla değerlendirilmesi yerinde olur.