Mirasbırakanın sağlığında yaptığı kazandırmalar nedeniyle saklı payı zedelenen mirasçı için iki farklı yol vardır ve bunlar birbirinin yerine geçmez. Tenkis talebi ile görünürdeki işlem iddiasına dayanan tapu iptal talebi farklı şartlara, farklı sonuçlara ve en önemlisi farklı sürelere tabidir. Dava türünün yanlış seçilmesi, hakkı bulunan mirasçının eli boş kalmasına yol açabilir. Bu rehber TMK ve HMK çerçevesinde dava türü seçimini ele alır.
İki Yolun Ayrıldığı Nokta
Görünürdeki işlem iddiası, mirasbırakanın aslında bağışlamak istediği taşınmazı satış gibi göstererek mirasçılardan mal kaçırdığı savına dayanır; kabul edilirse işlem baştan geçersiz sayılır ve pay oranında iptal-tescil sonucu doğar. Tenkis ise işlemin geçerli olduğunu kabul eder, yalnızca saklı payı aşan kısmın indirilmesini ister. Birincisi işlemin gerçekliğini, ikincisi ise oranı tartışır. Bu nedenle her iki iddia aynı anda ileri sürülecekse, talepler kademeli biçimde kurulmalıdır.
Süre Rejimindeki Fark
- Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren işleyen süreye ve her hâlde daha uzun bir üst süreye tabidir.
- Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; kaçırıldığında talep esastan incelenmez.
- Buna karşılık kendisinden bir istem ileri sürülen tarafın tenkisi def'i olarak ileri sürmesi süreye bağlı değildir.
- Görünürdeki işlem iddiasında ise benzer bir hak düşürücü süre sınırı bulunmaz.
Bu fark, aynı olayda iki yoldan birinin kapanmış, diğerinin açık kalmış olması sonucunu doğurabilir. Dolayısıyla ilk yapılacak iş, öğrenme tarihinin ve mirasın açıldığı tarihin belgeyle tespitidir.
Saklı Pay Hesabının Mantığı
Hesap, ölüm anındaki terekeye eklenecek kazandırmaların belirlenmesiyle başlar. Denkleştirmeye tabi kazandırmalar, sigorta alacakları ve mirasbırakanın borçları hesabın parçasıdır. Taşınmazın değeri kural olarak mirasın açıldığı andaki durumu esas alınarak belirlenir; bu nedenle güncel rayiç üzerinden yapılan kaba hesaplar dosyada karşılık bulmaz. Talep miktarı bu hesaba dayanmadığında, dava harç ve faiz yönünden de sorun yaşar.
Taraf ve Yetki Kontrolü
Dava, kazandırmadan yararlanan kişiye yöneltilir; kazandırma birden fazla kişiye yapılmışsa her biri ayrı ayrı taraf gösterilmelidir. Terekeye ilişkin bazı davalarda yetki kesin olduğundan, mirasbırakanın son yerleşim yeri belgeyle doğrulanmalıdır. Eksik taraf teşkili ve yetki hatası, esasa girilmeden sonuç doğuran iki tipik usule aykırı işlem kaynağıdır.
Dilekçenin Kurgusu
Dilekçede önce kazandırmaların kronolojik listesi verilmeli, her kazandırma için tapu ve banka kayıtları referans gösterilmeli, ardından talepler kademeli biçimde sıralanmalıdır. Terditli kurgu, ilk talebin reddi hâlinde ikinci talebin değerlendirilmesini sağlar ve yeni bir dava açma zorunluluğunu önler.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme sunar. Terekenin yapısı, kazandırma tarihleri ve mirasçı sayısı sonucu değiştirdiğinden, dava türü kararlaştırılmadan önce kayıtların hukukçu eşliğinde incelenmesi önerilir.