Tenkis, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan kazandırmalarının saklı paylı mirasçılar lehine indirilmesini sağlayan bir denge kurumudur. Uygulamada dava çoğunlukla hukuki gerekçeden değil, tereke ve kazandırma hesabının belgelenememesinden zayıflar. Bu rehber TMK ve HMK ekseninde saklı payın ispatına ve usul hatalarının önlenmesine ayrılmıştır.
Hesabın Kurulması
Tenkis talebinin çekirdeği bir hesaptır: ölüm anındaki net tereke değerine, denkleştirme ve tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir; bulunan değer üzerinden saklı pay hesaplanır ve zedelenen kısım tespit edilir. Bu hesap yapılamadığında talep soyut kalır. Bu nedenle dilekçe ekinde en azından kaba bir hesap tablosu sunulması, bilirkişi incelemesinin yönünü de belirler.
Toplanması Gereken Kayıtlar
- Veraset ilamı, nüfus kayıt örneği ve varsa vasiyetname ile açılma tutanağı
- Mirasbırakanın taşınmaz ve araç kayıtları, tapu devir dosyaları ve bedel akışları
- Banka hesap dökümleri, kiralık kasa kayıtları ve ölüm tarihine yakın para hareketleri
- Şirket ortaklık payları, sigorta poliçeleri ve alacak-borç belgeleri
- Kazandırmanın karşılıksız niteliğini gösteren tanık beyanları ve aile içi yazışmalar
Süre ve Talep Türü
Tenkis hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren işleyen ve her hâlde tasarrufun açılmasına bağlanan hak düşürücü sürelere tabidir. Süreyi başlatan öğrenme anının belgelenmesi, dosyanın kaderini belirleyen usul noktasıdır. Ayrıca talebin dava yoluyla mı yoksa def'i olarak mı ileri sürüleceği ayrımı gözden kaçırılmamalıdır; kendisine karşı açılmış bir davada def'i yoluyla ileri sürme imkânı, süre yönünden farklı bir konum yaratır.
Usule Aykırı İşlem Riskleri
- Tenkise tabi kazandırmanın muvazaa iddiasıyla karıştırılması ve delillerin yanlış hedefe yönlendirilmesi
- Tüm saklı paylı mirasçıların ya da lehine kazandırma yapılanların davaya dâhil edilmemesi
- Belirsiz alacak veya kısmi dava tercihinin hesaba etkisinin değerlendirilmemesi
- Değer tespitinde ölüm tarihi yerine dava tarihindeki rayicin esas alınması
- Terekeye ilişkin defter tutma ve tespit taleplerinin hiç kullanılmaması
Bilirkişi Aşamasına Hazırlık
Rapor gelmeden önce, kazandırmaların tarih sırasına dizildiği ve her biri için değer kaynağının gösterildiği bir cetvel dosyaya sunulmalıdır. Rapor sonrası itirazlar genel nitelikte kalmamalı; hangi kalemin hangi belgeyle çeliştiği tek tek gösterilmelidir. Bu yaklaşım, ek rapor taleplerinin kabul görme ihtimalini artırır.
Bu metin genel bilgi sunar. Tereke yapısı ve kazandırmaların niteliği her dosyada farklılaştığından, hesabın kurulmasında hukuki destek alınması önerilir.