Saklı payı zedelenen mirasçının önünde tek bir yol yoktur. Aynı devir işlemi, koşullarına göre tenkis talebine de tapu iptali ve tescil talebine de konu olabilir; ikisi farklı hukuki temele, farklı ispat düzenine ve farklı sonuçlara sahiptir. Yol seçimi baştan yapılmadığında, doğru mahkemede açılmış bir dava bile yanlış talep nedeniyle sonuçsuz kalabilir.
Görev ve Kesin Yetkinin Belirlenmesi
Tenkis talebi bir eda davasıdır ve asliye hukuk mahkemesinde görülür; sulh hukuk mahkemesinin tereke işlerine ilişkin görevi bu talebi kapsamaz. Yetki bakımından ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu, mirastan doğan davalar için ölenin son yerleşim yeri mahkemesini kesin yetkili kılar. Kesin yetkinin bulunduğu yerde yetki sözleşmesi geçerli olmaz, davalının itiraz etmemesi de eksikliği gidermez. Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesine başvurmak, bu nedenle tenkis talebinde doğru sonuç vermez.
Tenkis ile Muvazaa İddiasının Ayrımı
Mirasbırakanın gerçekte bağışlamak istediği hâlde satış görüntüsü verdiği devirlerde muvazaa iddiası öne çıkar ve talep tapu kaydının iptaline yönelir. Devrin gerçek olduğu ancak saklı payı aştığı hâllerde ise tenkis gündeme gelir ve tasarrufun yalnızca aşan kısmı indirilir. İki iddianın birlikte ileri sürülmesi mümkündür; bu durumda talepler terditli olarak sıralanır ve hangi sebebin öncelikli olduğu dilekçede açıkça belirtilir.
Süre Hesabında İki Ayrı Eşik
Türk Medeni Kanunu, tenkis hakkı için saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayan bir yıllık ve her hâlde mirasın açılmasından ya da vasiyetnamenin açıldığı tarihten başlayan on yıllık süreleri öngörür. Bu sürelerin hak düşürücü niteliği, mahkemece kendiliğinden gözetilmesi sonucunu doğurur. Öğrenme anının hangi belgeyle ortaya konduğu bu nedenle dilekçenin en kritik bölümüdür; miras taksim sözleşmesi, tapu kaydının çıkarıldığı tarih veya banka bilgisi bu anı gösterebilir.
Hesaplamayı Belirleyen Kalemler
- Terekenin ölüm anındaki net değeri çıkarılır; borçlar ve masraflar düşülür.
- Denkleştirmeye ve tenkise tabi sağlararası kazandırmalar terekeye eklenerek hesaplanacak tereke bulunur.
- Saklı pay oranları mirasçı sıfatına göre belirlenir; sağ kalan eşin durumu ayrıca değerlendirilir.
- Tasarrufun saklı payı aşan kısmı tespit edilerek, en son yapılan kazandırmadan başlamak üzere indirim sırası kurulur.
Talebin Yazımında Sık Yapılan Hatalar
Tenkis talebinin miktar belirtilmeden ve hangi kazandırmaya yöneldiği gösterilmeden yazılması, yargılamanın ilerleyen aşamasında ıslah zorunluluğu doğurur. Aynı şekilde, birden fazla lehtar varsa hepsinin davalı olarak gösterilmesi gerekir; eksik taraf teşkili dosyanın uzamasına yol açar. Tapu kaydına şerh talebi de baştan yazılmadığında, dava sürerken yapılan devirler sonucun uygulanmasını zorlaştırabilir.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Tereke yapısı, kazandırmaların türü ve mirasçıların sıfatı hem yol seçimini hem de süre hesabını değiştirebileceğinden, dava açmadan önce dosyaya özgü hukuki değerlendirme alınması önerilir.