Vasiyetname ortaya çıktığında mirasçıların ilk sorusu genellikle davanın açılıp açılmayacağı değil, hangi davanın açılacağıdır. Yanlış dava türü seçimi hem zaman hem de kanunda öngörülen kısa süreler bakımından telafisi zor sonuçlar doğurur. Bu rehber, TMK ve HMK ekseninde vasiyet uyuşmazlıklarında dava türü ile merci seçimini ele alır.
Vasiyetnamenin Açılması Bir Dava Değildir
Ölümden sonra bulunan vasiyetname, sulh hukuk mahkemesine teslim edilir ve mahkeme tarafından açılıp ilgililere okunur; bu işlem çekişmesiz yargı niteliğindedir ve vasiyetnamenin geçerliliğini kesinleştirmez. Mirasçılara tebliğ edilen bu karar, itiraz sürelerinin başlangıcı bakımından kilit tarihtir. Vasiyetnamenin açılmasına ilişkin işlem, mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesinde yürütülür.
Üç Farklı Talep, Üç Farklı Sonuç
- İptal davası: Ehliyetsizlik, irade sakatlığı, kanuna veya ahlaka aykırılık ya da şekil eksikliği ileri sürülür; kabul edilirse vasiyetname tümüyle veya kısmen hükümsüz kalır.
- Tenkis davası: Vasiyetname geçerlidir ancak saklı paya tecavüz ettiği ölçüde indirime tabi tutulur; amaç ortadan kaldırmak değil, saklı payı geri kazandırmaktır.
- Vasiyetnamenin yerine getirilmesi davası: Lehine tasarrufta bulunulan kişi, kendisine bırakılanın teslimini talep eder.
Bu üç talep birbirinin alternatifi olabileceği gibi, kademeli olarak da ileri sürülebilir. Örneğin öncelikle iptal, kabul edilmezse tenkis talebi şeklinde kurulan bir dilekçe, tek bir dava süresi içinde iki ihtimali birden korur.
Süreler Neden Ayrı Ayrı Hesaplanmalı
İptal ve tenkis talepleri, kanunda öngörülen ve öğrenme anından itibaren işleyen kısa sürelere ve her halde geçerli olan üst sürelere tabidir. Bu süreler hak düşürücü nitelik taşıdığından mahkemece kendiliğinden gözetilir; karşı tarafın ileri sürmesi beklenmez. Sürenin başlangıcı çoğu zaman vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin kararın tebliğ tarihidir; bu nedenle tebliğ zarfı ve tarihi mutlaka saklanmalıdır. Tenkis talebi bakımından ayrıca saklı pay ihlalinin öğrenildiği anın belgelenmesi gerekir.
Görev, Yetki ve Taraf Sıfatı
Vasiyetnamenin iptali ve tenkis davaları asliye hukuk mahkemesinde görülür; yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir ve bu yetki kuralı kesin nitelik taşır. Davanın, vasiyetnameden yararlanan kişilerin tamamına yöneltilmesi gerekir; taraf eksikliği dosyanın esasa girmeden uzamasına yol açar. Tereke üzerinde tedbir gerekiyorsa bunun ayrıca ve gecikmeden talep edilmesi uygun olur.
Dava Öncesi Hazırlık
Mirasçılık belgesi, nüfus kayıt örneği, tapu ve banka kayıtları ile mirasbırakanın son dönem sağlık dosyası erken temin edilmelidir. Özellikle ehliyet tartışmasında hastane kayıtları ve reçete geçmişi belirleyici olabilir; bu belgelerin temini zaman aldığından süre dolmadan başvurunun yapılması, delil toplamanın tamamlanmasını beklemekten daha güvenlidir.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Vasiyetnamenin şekli, ölüm tarihi ve mirasçıların durumu dava türü ile süre hesabını değiştirebileceğinden, adım atmadan önce dosyanızın hukuki değerlendirmesini yaptırmanız önerilir.