Vasiyetnameye ilişkin uyuşmazlıklarda tek bir dava türü yoktur; birbirini izleyen ve farklı mahkemelerde görülen ayrı süreçler vardır. Vasiyetnamenin açılıp okunması ile içeriğine karşı çıkılması bambaşka usullere tabidir. TMK ve HMK ekseninde bu zincirin doğru sırayla kurulması, hak kaybının önlenmesinde belirleyicidir.
İlk Halka: Vasiyetnamenin Açılması
Vasiyetname ele geçtiğinde, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın yetkili sulh hukuk mahkemesine teslim edilir. Mahkeme vasiyetnameyi açar, okur ve ilgililere tebliğ eder. Bu işlem bir dava değil, çekişmesiz yargı işidir; içeriğin geçerliliği burada karara bağlanmaz. Buna rağmen aşamanın önemi büyüktür, çünkü sonraki davalarda süreler çoğu zaman bu tebliğ tarihiyle ilişkilendirilir.
İkinci Halka: İptal Davası
Vasiyetnamenin iptali talebi asliye hukuk mahkemesinde açılır ve dava türü itibarıyla yenilik doğuran nitelik taşır. İptal sebepleri sınırlıdır: mirasbırakanın tasarruf ehliyetinin bulunmaması, iradeyi sakatlayan hâller, kanunun öngördüğü şekil şartlarına aykırılık ve içeriğin hukuka veya ahlaka aykırı olması. El yazılı vasiyetnamede tarih ve imza unsurları, resmî vasiyetnamede ise düzenleme usulü sıklıkla tartışma konusu olur.
Üçüncü Halka: Tenkis Talebiyle İlişki
Vasiyetname geçerli olsa bile saklı payı zedeliyorsa, iptal değil tenkis gündeme gelir. Bu iki talep birbirinin alternatifidir ve terditli olarak ileri sürülebilir. Talep sıralaması yanlış kurulduğunda, iptal reddedilirken tenkis hiç incelenmemiş olabilir. Dilekçede öncelik ve ikincil talep açık biçimde yazılmalıdır.
Yetki ve Taraf Teşkili
- Miras davalarında yetki, mirasbırakanın son yerleşim yeri üzerinden belirlenir.
- Davada husumet, vasiyetten yararlanan kişilere yöneltilir; tereke tek başına taraf değildir.
- Birden çok lehtar varsa hepsinin davaya dahil edilmesi gerekir.
- Mirasçılık belgesi ile vasiyetname içeriği karşılaştırılarak taraf listesi çıkarılır.
- Tapuda devir gerçekleşmişse, kayıt üzerine tedbir talebi ayrıca değerlendirilir.
Usule Aykırı İşlem Riski
Uygulamada en sık rastlanan hata, açılıp okunma tutanağının tebliğ tarihinin takip edilmemesi ve iptal davası için öngörülen sürenin geçirilmesidir. İkinci hata, ehliyetsizlik iddiasının hiçbir sağlık kaydı sunulmadan ileri sürülmesidir; hastane kayıtları, reçeteler ve varsa vesayet dosyası baştan temin edilmelidir. Üçüncüsü, el yazılı vasiyetnamenin aslının dosyaya sunulmayıp fotokopiyle yetinilmesidir; yazı incelemesi ancak asıl belge üzerinden yapılabilir.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmıştır. Vasiyetnamenin türü, düzenlenme biçimi ve tereke yapısı sonucu değiştirdiğinden, belgenin aslı üzerinden hukuki inceleme yapılması gerekir.