Vasiyetnameye ilişkin uyuşmazlıklarda mirasçıların en çok zaman kaybettiği nokta, hangi talebin hangi dava türüyle ve hangi mahkemede ileri sürüleceğini baştan belirlememektir. TMK ve HMK ekseninde bu rehber, vasiyetname etrafında açılabilecek dava türlerini, mahkeme ayrımını ve usule aykırı bir adımın hak kaybına nasıl dönüştüğünü ele alır.
Vasiyetnamenin Açılması Bir Dava Değildir
Vasiyetnamenin sulh hukuk mahkemesince açılıp ilgililere okunması ve örneğinin bildirilmesi, çekişmesiz yargı niteliğinde bir işlemdir. Bu aşamada vasiyetnamenin geçerli olup olmadığı esastan tartışılmaz; mahkeme belgeyi açar, tutanağa geçirir ve mirasçılara tebliğ eder. Bu işlemin sonucunda gelen tebligat, itiraz sürelerinin başlangıcı bakımından belirleyici olduğundan, tebliğ tarihi mutlaka kayıt altına alınmalıdır. Vasiyetnamenin açılması işleminde itiraz beyanında bulunmak, ayrıca dava açma yükünü ortadan kaldırmaz.
Dört Farklı Talep, Dört Farklı Rejim
- Vasiyetnamenin iptali: ehliyetsizlik, irade sakatlığı, şekle aykırılık veya hukuka ve ahlaka aykırılık iddiasına dayanır. Kanunda öngörülen hak düşürücü sürelere tabidir.
- Tenkis: vasiyetname geçerli olsa bile saklı paya tecavüz varsa gündeme gelir; amacı belgeyi ortadan kaldırmak değil, tasarrufu saklı pay sınırına çekmektir.
- Muris muvazaası iddiası: mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlere ilişkindir ve tapu iptali ile tescil talebine dayanır.
- Vasiyetin yerine getirilmesi: lehine tasarruf yapılan kişinin, tasarrufun ifasını istemesidir.
İptal ile tenkis arasındaki seçim, sürelerin farklılığı nedeniyle en kritik tercihtir; iptal süresi kaçırılmış bir dosyada tenkis yolu hâlâ açık olabilir, bu nedenle talepler kademeli olarak kurulmalıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Vasiyetnamenin açılması, terekenin tespiti ve mirasçılık belgesi gibi işlemler sulh hukuk mahkemesinin alanındadır. Vasiyetnamenin iptali, tenkis ve tapu iptali ile tescil talepleri ise asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yer yönünden yetki bakımından mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi belirleyicidir; mirasçıların kendi ikametgâhlarına göre açtıkları davalar yetki itirazıyla karşılaşır. Taşınmaz talepleri bakımından ise ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.
Delil Dosyasını Kurma Sırası
- Mirasçılık belgesi ve nüfus kayıt örneği ile mirasçı çevresinin tespiti.
- Vasiyetnamenin aslı, düzenleme biçimi ve tanık bilgileri.
- Mirasbırakanın tasarruf tarihindeki durumunu gösteren sağlık kayıtları ve reçete geçmişi.
- Tapu kayıtları, banka hesap hareketleri ve tereke malvarlığının dökümü.
- Tasarruf tarihine yakın dönemdeki yazışma ve tanık beyanları.
Usule Aykırı İşlemin En Çok Görüldüğü Yerler
El yazılı vasiyetnamede tarih ve imzanın el ürünü olması, resmî vasiyetnamede tanıkların hukuki durumu bu dosyalarda şekil denetiminin merkezinde yer alır. Davacı tarafta ise mirasçılardan bir kısmının davaya dahil edilmemesi, taraf teşkilinin sağlanamaması nedeniyle süreci uzatır. Ayrıca terekeye ilişkin acil hâllerde tedbir talebinin ihmal edilmesi, dava sonuçlanana kadar malvarlığının el değiştirmesine yol açabilir.
Bu içerik genel bilgi vermeyi amaçlar; vasiyetnamenin düzenlenme biçimi, tebliğ tarihi ve mirasçı yapısı sonuç üzerinde doğrudan etkili olduğundan, süreler işlemeye başlamadan dosyaya özgü hukuki destek alınması önerilir.