Bir vasiyetnamenin varlığı, mirasçının payının kesin olarak azaldığı anlamına gelmez. Ancak itiraz yolunun doğru seçilmemesi ya da sürenin kaçırılması, saklı payın fiilen kaybedilmesi sonucunu doğurur. Bu nedenle önce hangi kapıya, sonra hangi taleple gidileceği belirlenmelidir.
İlk Aşama Dava Değildir: Vasiyetnamenin Açılması
Vasiyetname ele geçtiğinde sulh hukuk mahkemesine teslim edilir; mahkeme vasiyetnameyi açar, okur ve ilgililere tebliğ eder. Bu işlem bir yargılama değildir ve tebliğ, vasiyetnamenin geçerli olduğu anlamına gelmez. Mirasçı için önem taşıyan husus, bu tebliğin çoğu zaman süre başlatan an olmasıdır. Tebliğ tarihini gösteren belge bu nedenle mutlaka saklanmalıdır.
İptal mi, Tenkis mi?
İki talep aynı dilekçede birlikte ileri sürülebilse de hukuki temelleri farklıdır. İptal talebi, mirasbırakanın ehliyetsizliği, iradesinin sakatlanması ya da kanunun aradığı şekle uyulmaması gibi sebeplere dayanır ve tasarrufun ortadan kaldırılmasını amaçlar. Tenkis talebi ise tasarrufun geçerliliğini tartışmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmın indirilmesini ister. Talep yanlış kurulduğunda hüküm, istenen sonucu vermez.
Süreler Kısa ve Hak Düşürücüdür
TMK, hem iptal hem tenkis talepleri için öğrenmeden itibaren işleyen bir yıllık süreyi esas alır; ayrıca her hâlde uygulanan uzun süreler öngörülmüştür ve vasiyetnamelerde bu uzun süre, vasiyetnamenin açıldığı tarihten işlemeye başlar. Sürenin ne zaman başladığı tartışmalıysa, öğrenme anına ilişkin somut delil sunulması gerekir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Tenkis ve iptal davaları asliye hukuk mahkemesinde görülür; yetkili mahkeme mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir. Vasiyetnamenin açılması işleminin sulh hukukta yapılmış olması, sonraki davanın da orada görüleceği anlamına gelmez. Bu iki aşamanın karıştırılması, dosyanın görevsizlikle geri dönmesine yol açar.
Delil ve Hesap Başlıkları
- Nüfus kayıt örneği ve mirasçılık belgesi
- Mirasbırakanın sağlık ve tedavi kayıtları, ehliyet tartışmalıysa
- Ölüme bağlı tasarrufun aslı ve düzenleme biçimine ilişkin kayıtlar
- Sağlararası kazandırmalara ait tapu, banka ve devir belgeleri
- Terekeye dâhil malvarlığının HMK usulünce tespiti ve değerleme talebi
Saklı pay hesabı, yalnızca vasiyetnameye değil mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlere de bakılarak yapılır; bu nedenle dosya çoğu zaman tapu ve banka kayıtlarının taranmasıyla şekillenir. Her tereke kendi geçmişini taşıdığından, dava açmadan önce belgelerin bütün olarak incelenmesi gerekir.