Ferhan Türk Başvurusu (B. No: 2015/15460)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, terör olaylarından doğan zararların tazmin edilmesi

isteminin bekletilmesine ilişkin kararın iptali istemiyle açılan davanın

incelenmeksizin reddi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının; yargılamanın uzun

sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği

iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 9/9/2015 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm

tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili

olaylar özetle şöyledir:

6. Başvurucu, Mardin'in Derik ilçesi Atlı köyünde Diktepe

mezrasında ikamet etmekte iken terör eylemleri ya da terörle mücadele

kapsamında yürütülen faaliyetler sonucu zarara uğradığı iddiasıyla 17/7/2004

tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların

Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında tazminat ödenmesi istemiyle Mardin

Valiliği 1 No.lu Zarar Tespit Komisyonuna (Zarar Tespit Komisyonu)

başvurmuştur.

7. Zarar Tespit Komisyonu 1/11/2012 tarihli kararıyla

başvurucunun Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesinde terör örgütüne üye olma suçlamasıyla devam eden ceza

kovuşturması sonuçlanıncaya kadar müracaat dosyasının karara bağlanmayarak

bekletilmesine karar vermiştir.

8. Başvurucu, anılan işleminin iptali istemiyle Mardin İdare

Mahkemesi (Mahkeme) nezdinde dava açmıştır.

9. Mahkeme 23/12/2013 tarihli kararıyla Zarar Tespit Komisyonu

kararına atıfla ileride karar alınması hâlinde kesin ve yürütülmesi gerekli

olan bu işlem hakkında dava açılabileceğinden davanın incelenmeksizin reddine

karar vermiştir.

10. Mahkeme kararının gerekçesinde, idari davaya konu

edilebilecek kesin ve yürütülmesi gerekli bir işlem olmayan Zarar Tespit

Komisyonu kararına karşı açılan davanın esasının incelenmesine olanak

bulunmadığı ifade edilmiştir. Diğer taraftan soruşturmanın (ve kovuşturmanın)

sonucuna göre Zarar Tespit Komisyonu tarafından ileride tazminat talebinin

reddi yönünde karar alınması hâlinde kesin ve yürütülmesi gerekli olan bu

işleme karşı ayrıca dava açılabileceği de vurgulanmıştır.

11. Danıştay Onbeşinci Dairesinin onama ve karar düzeltme

isteminin reddine ilişkin kararları üzerine başvurucu bireysel başvuruda

bulunmuştur.

12. Başvurucu nihai kararı 10/8/2015 tarihinde tebellüğ

etmesinin ardından 9/9/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

IV. İLGİLİ HUKUK

13. 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü

Kanunu'nun "Dilekçeler üzerine ilk

inceleme" kenar başlıklı 14. maddesinin (3) numaralı fıkrasının

ilgili kısmı şöyledir:

"Dilekçeler, ...:

...

d) İdari davaya konu olacak kesin ve

yürütülmesi gereken bir işlem olup olmadığı,

...

yönlerinden sırasıyla incelenir."

14. 2577 sayılı Kanun'un "İlk

inceleme üzerine verilecek kararlar" kenar başlıklı 15.

maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Danıştay veya idare ve

vergi mahkemelerince yukarıdaki maddenin 3 üncü fıkrasında yazılı hususlarda

kanuna aykırılık görülürse, 14 üncü maddenin;

...

b) 3/c, 3/d ve 3/e bentlerinde yazılı hallerde

davanın reddine,

...

Karar verilir."

15. 5233 sayılı Kanun'un 1. maddesi şöyledir:

"Bu Kanunun amacı, terör eylemleri veya

terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle maddî zarara

uğrayan kişilerin, bu zararlarının karşılanmasına ilişkin esas ve usulleri

belirlemektir."

16. 5233 sayılı Kanun’un 2. maddesinin birinci fıkrası ve ikinci

fıkrasının ilgili kısımları şöyledir:

"Bu Kanun,3713 sayılı Terörle Mücadele

Kanunu'nun 1 inci, 3 üncü ve 4 üncü maddeleri kapsamına giren eylemler veya

terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören gerçek

kişiler ile özel hukuk tüzel kişilerinin maddî zararlarının sulhen karşılanması

hakkındaki esas ve usullere ilişkin hükümleri kapsar.

Aşağıda belirtilen zararlar bu Kanunun kapsamı

dışındadır:

...

f) 3713 sayılı Kanunun 1 inci, 3 üncü ve 4

üncü maddeleri kapsamındaki suçlar ile terör olaylarında yardım ve yataklık

suçlarından mahkûm olanların bu fiillerinden dolayı uğradığı zararlar.

İkinci fıkranın (f) bendinde yazılı suçlardan

dolayı ceza kovuşturması açılmış bulunanlar hakkında kovuşturma sonuçlanıncaya

kadar bu Kanuna göre işlem yapılmaz."

17. 5233 sayılı Kanun’un 6. maddesinin son fıkrası şöyledir:

"Dava açma süresi içinde yapılan başvuru,

nihaî işlem sonucunun ilgiliye tebliğine kadar genel hükümlere göre dava açma

sürelerini durdurur."

18. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun

"Tanımlar" kenar

başlıklı 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"(1) Bu Kanunun

uygulanmasında;

a) Şüpheli: Soruşturma evresinde, suç şüphesi

altında bulunan kişiyi,

b) Sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren

hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi,

...

e) Soruşturma: Kanuna göre yetkili mercilerce

suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi,

f) Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle

başlayıp, hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreyi,

...

İfade eder."

V. İNCELEME VE GEREKÇE

19. Mahkemenin 8/1/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal

Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucunun İddiaları

20. Başvurucu, tazminat istemiyle ilgili idari ve yargısal

sürecin uzun sürdüğünü belirterek makul sürede yargılanma hakkının ihlal

edildiğini ileri sürmüştür.

2. Değerlendirme

21. Bireysel başvuru yapıldıktan sonra 31/7/2018 tarihli ve

30495 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 25/7/2018 tarihli ve

7145 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Avrupa

İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle

Çözümüne Dair Kanun'a geçici madde eklenmiştir.

22. 6384 sayılı Kanun'a eklenen geçici maddeye göre

yargılamaların uzun sürmesi ve yargı kararlarının geç veya eksik icra edilmesi

ya da icra edilmemesi şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine yapılan ve bu maddenin

yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan

bireysel başvuruların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul

edilemezlik kararının tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılacak müracaat

üzerine Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başkanlığı (Tazminat

Komisyonu) tarafından incelenmesi öngörülmüştür.

23. Ferat Yüksel

(B. No: 2014/13828, 12/9/2018) kararında Anayasa Mahkemesi yargılamaların makul

sürede sonuçlandırılmadığı ya da yargı kararlarının geç veya eksik icra

edildiği ya da hiç icra edilmediği iddiasıyla 31/7/2018 tarihinden önce

gerçekleştirilen bireysel başvurulara ilişkin olarak Tazminat Komisyonuna

başvuru imkânının getirilmesine ilişkin yolu ulaşılabilir olma, başarı şansı

sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesinin bulunup bulunmadığı yönlerinden

inceleyerek bu yolun etkililiğini tartışmıştır.

24. Ferat Yüksel

kararında özetle anılan başvuru yolunun kişileri mali külfet altına sokmaması

ve başvuruda kolaylık sağlaması nedenleriyle ulaşılabilir olduğu, düzenleniş

şekli itibarıyla ihlal iddialarına makul bir başarı şansı sunma kapasitesinden

mahrum olmadığı ve tazminat ödenmesine imkân tanıması ve/veya bu mümkün

olmadığında başka türlü telafi olanakları sunması nedenleriyle potansiyel

olarak yeterli giderim sağlama imkânına sahip olduğu hususunda

değerlendirmelerde bulunulmuştur (Ferat

Yüksel, §§ 27-34). Bu gerekçeler doğrultusunda Anayasa Mahkemesi,

ilk bakışta ulaşılabilir olan ve ihlal iddialarıyla ilgili başarı şansı sunma

ve yeterli giderim sağlama kapasitesi olduğu görülen Tazminat Komisyonuna

başvuru yolu tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun

ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı sonucuna vararak başvuru yollarının

tüketilmemiş olması nedeniyle kabul edilemezlik kararı vermiştir (Ferat Yüksel, §§ 35, 36).

25. Mevcut başvuruda söz konusu karardan ayrılmayı gerektiren

bir durum bulunmamaktadır.

26. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının başvuru yollarının tüketilmemesi

nedeniyle kabul edilemez olduklarına karar verilmesi gerekir.

B. Mahkemeye Erişim Hakkının İhlal Edildiğine

İlişkin İddia

1. Başvurucunun İddiaları

27. Başvurucu; yıllardır yaşadığı yerin boşaltılması nedeniyle

göç etmek zorunda bırakıldığını, mal varlığına erişemediğini ve mal varlığının

zarar gördüğünü, tarım, hayvancılık ve diğer geçim imkânlarından mahrum

kaldığını ileri sürmüştür. Başvurucu; zararlarının karşılanması talebinin ve

davasının terör örgütüne üye olma suçundan yargılanması nedeniyle

bekletilmesine karar verildiğini, hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü

bulunmadığını, ceza davasının 2009 yılında açıldığını, 5233 sayılı Kanun'un yürürlükte

olmadığı bir dönemde işlediği iddia edilen bir suç nedeniyle tazmin

imkânlarından mahrum kaldığını belirterek mülkiyet, adil yargılanma ve etkili

başvuru haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

2. Değerlendirme

28. Anayasa'nın "Hak

arama hürriyeti" kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Herkes,

meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı

veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."

29. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucunun iddiaları hukuk kurallarını

hatalı değerlendirmesi ve uygulaması neticesinde uyuşmazlığın esasının

incelenememesi hususuna ilişkin olduğu görüldüğünden belirtilen şikâyetler

bağlamındaki ihlal iddiaları mahiyeti gereği adil yargılanma hakkının

güvenceleri arasında yer alan mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelenmiştir.

30. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında, herkesin

yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma

hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı,

Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir

unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine adil yargılanma ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede,

Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerce de güvence altına alınan

adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil edildiği vurgulanmıştır. Avrupa

İnsan Hakları Sözleşmesi'ni (Sözleşme) yorumlayan Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi, Sözleşme'nin 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasının mahkemeye erişim

hakkını içerdiğini belirtmektedir (Özbakım

Özel Sağlık Hiz. İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti., B. No:

2014/13156, 20/4/2017,§ 34).

31. Mahkemeye erişim hakkı bir uyuşmazlığı mahkeme önüne

taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını

isteyebilmek anlamına gelmektedir (Özkan Şen,

B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52).

32. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama

özgürlüğü, bir temel hak olmanın yanında diğer temel hak ve özgürlüklerden

gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili

güvencelerden biridir. Bu bakımdan davanın bir mahkeme tarafından görülebilmesi

ve kişinin adil yargılanma hakkı kapsamına giren güvencelerden faydalanabilmesi

için ilk olarak kişiye iddialarını ortaya koyma imkânının tanınması gerekir.

Diğer bir ifadeyle dava yoksa adil yargılanma hakkının sağladığı güvencelerden

yararlanmak mümkün olmaz (Mohammed Aynosah,

B. No: 2013/8896, 23/2/2016, § 33).

33. Bireysel başvuruya konu davada uyuşmazlık konusu edilen

işlem terör olaylarından doğan zararların tazmin edilmesi yolundaki müracaat

dosyasının karara bağlanmayarak bekletilmesine ilişkin işlemdir. Mahkeme,

başvurucu hakkında terör örgütüne üye olma suçlamasıyla devam eden ceza

kovuşturması dayanak gösterilerek kurulan işlemin idari davaya konu

edilebilecek kesin ve yürütülmesi gerekli bir işlem olmadığı gerekçesiyle

uyuşmazlığın esasını incelememiştir (bkz. § 10).

34. Bireyin menfaatini henüz etkilemeyen uyuşmazlıkların esası

hakkında karar verilmemesi suretiyle mahkemeye erişim hakkına yapılan

müdahalenin usul ekonomisi ile iyi adalet yönetimi ilkesinin sağlanarak kamu

yararı amacının gerçekleştirilmesi bakımından elverişli ve gerekli olmadığı

söylenemez. Bu itibarla Zarar Tespit Komisyonunun bekletme kararı ile

başvurucuya aşırı ve orantısız bir külfet yüklemediği, ilgili yasal düzenlemede

belirtilen şartlar gerçekleştiğinden (bkz. § 16) bekletme kararı aldığı

görülmektedir. Mahkemenin gerekçesinde de yer verdiği üzere ileride tazminat

talebinin reddi yönünde karar alınması hâlinde bu işleme karşı dava

açılabileceği açık olup uyuşmazlığın esasının incelenebilirliğinin tespitinde

kamu yararı ile bireyin çıkarları arasındaki adil dengeyi gözeten, objektif ve

hukuken kabul edilebilir ölçütler kullanıldığı görülmektedir.

35. Açıklanan gerekçelerle başvurucunun Anayasa'nın 36.

maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkına yönelik bir ihlalin

bulunmadığı açık olduğundan başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez

olduğuna karar verilmesi gerekir.

B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA

8/1/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Recep KÖMÜRCÜ

Üyeler

:

Celal Mümtaz AKINCI

Muammer TOPAL

M. Emin KUZ

Recai AKYEL Raportör : Zeynep KARAKOÇ Başvurucu : Ferhan TÜRK Vekili : Av. Erdal KUZU