M.o. ve Diğerleri Başvurusu (B. No: 2019/8627)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, baro levhasına yazılma işlemine ilişkin iptal

davasında hukuk kurallarının öngörülemez biçimde yorumlanması nedeniyle

hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Ekli tabloda sıralanan başvurulara ait başvuru formu

ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular

Komisyonlara sunulmuştur.

3. Komisyonca başvuruların kabul edilebilirlik

incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

4. Konularının aynı olması nedeniyle ekli tablonun (B)

sütununda numaraları belirtilen başvuru dosyalarının aynı tablonun (1) numaralı

satırında yer alan 2019/8627 numaralı bireysel başvuru dosyası ile

birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar

verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvuruların kabul

edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 71.

maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurunun içtihadın oluştuğu alana

ilişkin olduğu değerlendirilerek Bakanlık cevabı beklenmeden incelenmesine

karar verilmiştir.

III. OLAY VE

OLGULAR

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle

ilgili olaylar özetle şöyledir:

A. Genel Bilgiler

ve Olağanüstü Hâl İlanı ve Bu Süreçte Uygulanan Tedbirler

8. Başvuruya konu olaylara ilişkin genel bilgiler ile

olağanüstü hâl ilanı ve bu süreçte uygulanan tedbirler için bkz. M.B. [GK],

B. No: 2018/37392, 23/7/2020, § 11-19.

B. Somut

Başvuruya İlişkin Olay ve Olgular

9. Başvurucular, kamu görevlisi (hâkim-savcı/devlet

memuru) olarak görev yaptıkları sırada Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet

Yapılanması (FETÖ/PDY) ile bağlantısı bulundukları gerekçesiyle ilgili kanun

hükmünde kararnameler (KHK) gereğince meslekten ihraç edilmiştir.

10. Kamu görevinden ihraç edilmelerinin ardından

başvurucular, baro levhasına/staj listesine avukat/avukat stajyeri olarak

yazılma talebiyle ilgili barolara başvurmuştur. Başvurucuların talebi baro

levhasına/staj listesine kaydedilebilmek için aranan kanuni şartların taşındığı

gerekçesiyle Türkiye Barolar Birliği (TBB) tarafından kabul edilmiştir.

11. Söz konusu kararlar, Bakanlık tarafından uygun

bulunmayarak bir daha görüşülmek üzere TBB'ye geri gönderilmiştir.

12. TBB Yönetim Kurulu önceki kararlarında ısrar ederek

başvurucuların baro levhasına/staj listesine yazılmasına karar vermiştir.

13. Bakanlık, başvurucuların baro levhasına/staj

listesine yeniden yazılmalarına ilişkin TBB kararının kesinleşmesi üzerine

Ankara İdare Mahkemelerinde (Mahkeme) TBB'ye karşı iptal davası açmıştır.

Başvurucular, davalı TBB yanında iptal davasında müdahil olarak yer

almışlardır.

14. Mahkeme, dava konusu işlemlerin iptaline karar

vermiştir. Derece mahkemelerinin gerekçeleri birbirine yakın olup özetle şu

hususlara dayanmaktadır: Kararlarda öncelikle avukatlık mesleğinin kamu hizmeti

niteliğinde olduğu ve avukatların işlevsel anlamda kamu görevi ifa ettiği

belirlenmiştir. Anılan kararlarda; başvurucuların ihraç edilmelerine sebep olan

KHK'lar gereğince ihraç edilenlerin yeniden kamu hizmetinde istihdam

edilemeyeceklerinin düzenlendiği, avukatlık mesleğinin de bir kamu görevi

olduğu gerekçesiyle kamu görevinden ihraç edilen başvurucuların avukatlık

mesleğinde görevlendirilemeyecekleri ifade edilmiştir.

15. İstinaf başvuruları Bölge İdare Mahkemesi tarafından

kesin olarak reddedilmiştir.

16. Başvurucular muhtelif tarihlerde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ

HUKUK

17. İlgili hukuk için bkz. M.B., §§ 34-56.

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

18. Mahkemenin 15/12/2020 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım

Talebi Yönünden

19. Bazı başvurucular, bireysel başvuru harç ve

masraflarını karşılama imkânının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde

bulunmuştur.

20. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No:

2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak geçimini

önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun

olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yardım

talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

B. Hakkaniyete

Uygun Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucuların

İddiaları

21. Başvurucular; avukatlık mesleğini icra edebilmek için

ilgili mevzuatta aranan tüm şartları taşıdıklarını, avukatlık mesleğinin kamu

hizmeti olduğu fakat kamu görevi olmadığını ve ihraç edilmiş olmalarının

avukatlık mesleğini yapmalarına engel olmadığını belirtmiştir. Başvurucular;

Mahkeme tarafından delillerin değerlendirilmesi ve hukuk kurallarının

uygulanmasında hata yapılarak adil olmayan karar verilmesi nedeniyle adil

yargılanma hakkının ve diğer anayasal haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüş,

ihlalin ortadan kaldırılması ve tazminat taleplerinde bulunmuştur.

2. Değerlendirme

22. Anayasa’nın iddianın incelenmesinde dayanılacak olan "Hak

arama hürriyeti" kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası

şöyledir:

"Herkes, meşru vasıta ve yollardan

faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve

savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."

23. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, § 16). Başvurucuların baro

levhasına/staj listesine yazılmalarına ilişkin kararlar Mahkeme tarafından

iptal edilmiştir. Anayasa Mahkemesi tarafından baro levhasına yazılma kararının

iptal edilmesine ilişkin M.B. başvurusu Anayasa'nın

36. maddesinde güvence altına alınan hakkaniyete uygun yargılanma hakkı

kapsamında incelenmiş olup somut başvurulardaki iddiaların da bu kapsamda

incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

a. Kabul

Edilebilirlik Yönünden

24. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, M.B.

başvurusuna ilişkin kararında Anayasa'nın 36. maddesinin baro levhasına

kaydedilmeye ilişkin uyuşmazlıklarda uygulanabilir olduğu sonucuna varmıştır

(aynı kararda bkz. §§ 64-78).

25. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul

edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı

anlaşılan hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin

iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Esas

Yönünden

i. Genel

İlkeler

26. Anayasa Mahkemesi, eldeki başvuruda uygulanacak

ilkeleri başvuruya benzer olgu ve iddiaları içeren M.B. kararında

belirlemiştir. Kamu görevinden ihraç edilen başvurucunun baro levhasına yazılma

işleminin Mahkeme kararı ile iptal edilmesine ilişkin başvuruda hakkaniyete

uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir. İptal ile

sonuçlanan Mahkeme kararında 23/7/2016 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 667

sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde

Kararname'de düzenlenen "Birinci fıkra uyarınca görevine son verilenler

bir daha kamu hizmetinde istihdam edilemez..." hükmünden yola

çıkılarak, avukatlık mesleğinin maddi anlamda bir kamu hizmeti olduğu

değerlendirilerek başvurucunun avukatlık mesleğine kabul şartlarını taşımadığı

hükmüne varıldığı belirtilmiştir (M.B., §§ 92-96).

27. Söz konusu başvuruya ilişkin kararda; derece

mahkemelerince yapılan yargılamanın adil yargılanma ilkelerini ihlal edip

etmediğinin değerlendirilmesinde incelenmesi gereken meselenin, derece

mahkemesinin vardığı bu sonucun ilgili mevzuatın hakkın tesliminden kaçınacak

ölçüde öngörülemez bir biçimde yorumlanmasına dayanıp dayanmadığının tespit

edilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Kamu hizmeti kavramını yorumlamanın ve bu

bağlamda anılan hükmün avukatlığı da kapsayıp kapsamadığını değerlendirmenin öncelikli

olarak derece mahkemelerine ait bir yetki olduğu vurgulanmış, bununla birlikte

derece mahkemelerinin yorumunun açıkça öngörülemez olduğunun veya hakkın

teslimini açıkça reddedecek şekilde hatalı bulunduğunun tespiti durumunda usule

ilişkin güvencelerin de anlamsız hâle geleceği gerekçesiyle söz konusu durumun

etkilerini incelemenin Anayasa Mahkemesinin görevinde olduğu belirtilmiştir (M.B.,

§ 97).

28. Anılan başvuruda 667 sayılı KHK gereğince görevlerine

son verilenlerin bir daha kamu hizmetinde istihdam edilemeyeceklerine ilişkin

kuraldaki istihdam kavramının bağımlı çalışmayı gerektirdiği, anılan

kuraldan devlete bağlı olarak çalışmayı gerektirmeyen avukatlık mesleğini de

kapsadığı hususunun açıkça anlaşılamadığı vurgulanmıştır. Ayrıca serbest çalışan

avukatlar ile devlet arasında devlet memurununkine benzer bir güven ilişkisi

aramanın Anayasa ile oluşturulan demokratik hukuk düzeninde anlamlı olmadığının

altı çizilmiştir (M.B., § 101).

29. Hak ve özgürlükleri sınırlandıran hükümlerin kamu

makamlarınca geniş yorumlanması bireyler açısından öngörülemez sonuçlar

doğurabileceğinden hukuk devletine aykırılık teşkil etmenin yanında adil

yargılanma hakkını da zedeler. Adil yargılanma hakkı, uyuşmazlıklarda

uygulanacak hukuk kurallarının öngörülebilir olmasını zorunlu kılmaktadır. Türk

anayasal sisteminde hak ve özgürlükleri kısıtlayıcı düzenleme yapma yetkisi

yasama organına aittir. Hak ve özgürlüğü kısıtlayıcı bir kanunun kapsamını

genişletici yorum ve uygulamalar kanun koyucunun getirmediği bir sınırlandırmanın

idari ve yargısal makamlarca ihdas edilmesi sonucunu doğurabilir. Bu açıdan hak

ve özgürlükleri sınırlandıran kurallara ilişkin yorum ve uygulamaların kuralın

kapsamını genişletici nitelikte olmaması ve öngörülebilir sınırlar içinde

kalması önem taşımaktadır. Diğer bir ifadeyle derece mahkemelerinin, hak ve

özgürlükleri sınırlayıcı kuralların kapsamının geniş yorumlanması hususunda

oldukça ihtiyatlı davranması gerekir. Aksi durum keyfî uygulamaların

yaygınlaşmasına ve bireylerin kamu otoritelerine karşı güvencesiz bir konuma

düşmesine yol açar (M.B., § 104).

30. Sonuç olarak M.B. başvurusuna ilişkin kararda;

başvurucunun kamu görevinden ihraç edildikten sonra kamu hizmeti sayılan

avukatlık mesleğinde istihdam edilmesinin mümkün olmadığı gerekçesiyle avukatlık

mesleğine kabul edilme şartlarını taşımadığı yolunda ulaşılan kanaatin, kanun

hükmünün öngörülebilir olmayan genişletici yorumuna dayandığı belirtilmiştir.

Bu yorumun başvurucunun medeni hakkıyla ilgili olarak açılan davada usule

ilişkin güvenceleri anlamsız hâle getirdiği ve başvurucu aleyhine karar

verilmesinde belirleyici olduğu dolayısıyla bunların bir bütün olarak

yargılamanın hakkaniyetini zedelediği kanaatine varılmıştır.

ii. İlkelerin

Olaya Uygulanması

31. Somut olayda da kamu görevinden çıkarılan

başvurucuların baro levhasına/staj listesine kaydedilmelerine ilişkin

işlemlerin Mahkeme tarafından avukatlık mesleğinin kamu görevi olduğu ve ilgili

KHK'lar gereği kamu görevinden ihraç edilen başvurucuların bir daha kamu

görevinde istihdam edilemeyecekleri gerekçesiyle iptal edildiği tespit

edilmiştir. Bu durumda yukarıda anılan kararlarda ulaşılan sonuçtan ayrılmayı

gerektiren bir husus bulunmadığından başvurucuların Anayasa'nın 36. maddesinde

güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki hakkaniyete uygun

yargılanma hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır.

C. 6216 Sayılı

Kanun'un 50. Maddesi Yönünden

32. 30/11/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa

Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin ilgili

kısmı şöyledir:

"(1) Esas inceleme sonunda,

başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal

kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için

yapılması gerekenlere hükmedilir…

(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme

kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden

yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama

yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir

veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama

yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı

ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar

verir."

33. Başvurucular; ihlalin tespit edilmesini istemiş,

yeniden yargılanma ve tazminat talebinde bulunmuştur.

34. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Doğan kararında

ihlal sonucuna varıldığında ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağı hususunda genel

ilkeler belirlenmiştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme diğer bir

kararında ise bu ilkelerle birlikte ihlal kararının yerine getirilmemesinin

sonuçlarına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devamı anlamına geleceği gibi

ilgili hakkın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanacağına da işaret etmiştir (Aligül

Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506, 7/11/2019).

35. Bireysel başvuru kapsamında bir temel hakkın ihlal

edildiğine karar verildiği takdirde ihlalin ve sonuçlarının ortadan

kaldırıldığından söz edilebilmesi için temel kural, mümkün olduğunca eski hâle

getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmasıdır. Bunun için

ise öncelikle ihlalin kaynağı belirlenerek devam eden ihlalin durdurulması,

ihlale neden olan karar veya işlemin ve bunların yol açtığı sonuçların ortadan

kaldırılması, varsa ihlalin sebep olduğu maddi ve manevi zararların

giderilmesi, ayrıca bu bağlamda uygun görülen diğer tedbirlerin alınması

gerekmektedir (Mehmet Doğan, §§ 55, 57).

36. İhlalin mahkeme kararından kaynaklandığı veya

mahkemenin ihlali gideremediği durumlarda Anayasa Mahkemesi, 6216 sayılı

Kanunun 50. maddesinin (2) numaralı fıkrası ile İçtüzük’ün 79. maddesinin (1)

numaralı fıkrasının (a) bendi uyarınca ihlalin ve sonuçlarının ortadan

kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere kararın bir örneğinin ilgili

mahkemeye gönderilmesine hükmeder. Anılan yasal düzenleme, usul hukukundaki

benzer hukuki kurumlardan farklı olarak ihlali ortadan kaldırmak amacıyla

yeniden yargılama sonucunu doğuran ve bireysel başvuruya özgülenen bir giderim

yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi tarafından ihlal kararına

bağlı olarak yeniden yargılama kararı verildiğinde usul hukukundaki

yargılamanın yenilenmesi kurumundan farklı olarak ilgili mahkemenin yeniden

yargılama sebebinin varlığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi

bulunmamaktadır. Dolayısıyla böyle bir kararın kendisine ulaştığı mahkemenin

yasal yükümlülüğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal

kararı nedeniyle yeniden yargılama kararı vererek devam eden ihlalin

sonuçlarını gidermek üzere gereken işlemleri yerine getirmektir (Mehmet

Doğan, §§ 58, 59; Aligül Alkaya ve diğerleri (2), §§ 57-59, 66, 67).

37. İncelenen başvuruda, Mahkemenin olayda uygulanan

hukuk kuralını usule ilişkin güvenceleri anlamsız hâle getirecek şekilde ve

öngörülemez biçimde yorumlaması sebebiyle hakkaniyete uygun yargılanma hakkının

ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla ihlalin mahkeme kararından

kaynaklandığı anlaşılmıştır.

38. Bu durumda hakkaniyete uygun yargılanma hakkının

ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında

hukuki yarar bulunmaktadır. Yapılacak yeniden yargılama ise bireysel başvuruya

özgü düzenleme içeren 6216 sayılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaralı fıkrasına

göre ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına yöneliktir. Bu kapsamda

yapılması gereken iş, yeniden yargılama kararı verilerek Anayasa Mahkemesini

ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere

uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple kararın bir örneğinin

yeniden yargılama yapılmak üzere ekli tablonun (D) sütununda belirtilen mahkemelere

gönderilmesine karar verilmesi gerekmektedir.

39. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için

yeniden yargılamanın yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat

talebinin reddine karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

40. Ekli tablonun (E) sütununda belirtilen yargılama

giderinin ilgili satırda gösterilen başvuruculara ödenmesi, ekli tablonun (F)

sütununda isimleri yer alan avukatlar tarafından temsil edilen başvuruculara

3.600 TL vekâlet ücretinin ayrı ayrı ödenmesi gerekir.

A. Talepte bulunan başvurucunun kamuya açık belgelerde

kimliğinin gizli tutulması talebinin KABULÜNE,

B. Talepte bulunan başvurucuların adli yardım talebinin

KABULÜNE,

C. Hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine

ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

D. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan

hakkaniyete uygun yargılanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

E. Ekli tablonun (E) sütununda belirtilen yargılama

giderinin ilgili satırda gösterilen başvuruculara ÖDENMESİNE, ekli tablonun (F)

sütununda isimleri yer alan avukatlar tarafından temsil edilen başvuruculara 3.600

TL vekâlet ücretinin AYRI AYRI ÖDENMESİNE,

F. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların

Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihlerinden itibaren dört ay içinde

yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten

ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

G. Kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere

ekli tablonun (D) sütunundaki ilgili mahkemelere GÖNDERİLMESİNE,

H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına

GÖNDERİLMESİNE 15/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Tuğba TUNA IŞIK Başvurucular : M.O. ve diğerleri (bkz. ekli tablo) Başvurucular Vekili : bkz. ekli tablonun (F) sütunu