Mehmet Yalçın Başvurusu (B. No: 2016/9534)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, yakalama ve gözaltı tedbirlerinin hukuki olmaması ve

buna bağlı olarak açılan tazminat davasının reddedilmesi nedeniyle kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkının; hukuka aykırı olarak verilen arama kararı

nedeniyle de özel hayata saygı hakkı ile konut dokunulmazlığı hakkının ihlal

edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 6/5/2016 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm

tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve

esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal

Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Hakkâri Cumhuriyet Başsavcılığınca silahlı terör örgütüne üye

olma ve örgüte bilerek yardım etme suçlarından yürütülen bir soruşturmada

Cumhuriyet Savcılığı tarafından gecikmesinde

sakınca bulunan hâl kapsamında verilen

yazılı emir uyarınca terör örgütü mensuplarının yakalanabilmesi ve suç

delillerinin ele geçirilmesi amacıyla 21/12/2015 tarihinde başvurucunun evinde

arama yapılmıştır. Savcılık emrinin ilgili kısımları şöyledir:

" Hakkari

Emniyet Müdürlüğünce PKK/KCK terör örgütünün faaliyetlerinin deşifre edilmesi

ve engellenmesine yönelik çalışmalarda;

Kongra-Gel(PKK)/KCK'nın

kırsal alan kadrolarına mensup dört kişilik grubun Aralık 2015 ayı ikinci

haftası itibarıyla Hakkari/Merkez/Biçer Mahallesinde mukim N.T, A.T ve Ş.T.nin evlerinde dönüşümlü olarak kaldıkları,

İlimiz Merkezinde terör örgütü adına kırsal

alanda faaliyet gösteren örgüt mensuplarıyla irtibatlı olarak milislik/kurye işbirlikçi ve kırsal alana eleman aktarımı

faaliyetlerinde bulunan İlimiz Merkezi Bağlar ve Biçer Mahallesi ikamet eden

A.A, H.A., M.Y. ve E.T. isimli şahısların terör örgütün kırsal alan kadrosunda

faaliyet gösteren örgüt mensuplarını barındırıyor olabilecekleri, ayrıca

3-4/11/2015 tarihlerinde İlimiz Merkez Bağlar ve Biçer Mahallelerinde terör

örgütü mensuplarınca gerçekleştirilen eylemlerde örgüt mensuplarına destek

sağladıkları şeklinde teyide muhtaç bilgilerin elde edildiği,

... 'Ben bir ihbarda bulunacağım, Bağlar

Mahallesinde S.Ç. isimli bayan evinde örgütçü saklıyor, bizim arkadaşlar eve

girerken görmüş, bana öyle dediler' şeklinde ihbar yapılmış olup,

...

... Belirtilen ikametlerde, bu ikametlere ait

müştemilatlarda, ikametlerde bulunan kişilerin üzerlerinde, varsa şahısların

kullandığı tespit edilen araçlarında suç ve suç unsurlarının elde edilebilmesi

ve ilgi (a-b) sayılı yazılar ile ilgi (c) sayılı ihbar içeriğinde belirtilen

PKK/KCK terör örgütü mensuplarının YAKALANABİLMESİ amacıyla Ceza Muhakemeleri

Kanunu'nun 116-117-118-119 maddeleri gereğince ARAMANIN YAPILABİLMESİ, elde

edilecek suç ve suç unsurlarına ve suç teşkil eden eşyalara el konulabilmesi

amacıyla gecikmesinde sakınca bulunan hal olduğundan 21/12/215 günü

saat:03:30-07:30 arasında bir defaya mahsus arama-yakalama-el koyma kararı

verilmiştir."

9. Başvurucu gece vaktinde evinde yapılan arama sonrasında

21/12/2015 günü saat 04.40'ta hakkında Yakalama ve Gözaltı Tutanağı

düzenlenerek Hakkâri Emniyet Müdürlüğüne götürülmüştür.

10. Soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı tarafından "yakalanan tüm şahısların şüpheli olarak

ifadeleri alınarak salıverilmesi" yönünde 21/12/2015 tarihli

yazılı talimat verilmiş olup aynı tarih, saat 05.30'da Yakınlarına Haber Verme

Tutanağı ile başvurucunun gözetim altına alındığının eşine bildirildiği

belirtilmiş ve başvurucu hakkında saat 05.27'de Hakkâri Devlet Hastanesince

adli muayene raporu düzenlenmiştir.

11. Yine aynı tarih, saat 10.11'de başvurucunun şüpheli

sıfatıyla ifadesi alınmıştır. Başvurucunun ifadesi şöyledir:

"Hakkımdaki suçlamaları kabul etmiyorum.

Benim PKK/KCK terör örgütü ile herhangi bir alakam yoktur. Ben evimde herhangi

bir örgüt mensubu barındırmadım."

12. Başvurucu hakkında saat 11.26'da Hakkâri Devlet Hastanesince

adli muayene raporu düzenlenmiş ve Salıverme Tutanağı sonrasında başvurucu

serbest bırakılmıştır.

13. Hakkâri Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen soruşturma

sonucu 23/12/2015 tarihinde başvurucu hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair

(takipsizlik) karar verilmiş ve bu karar 25/1/2016 tarihinde kesinleşmiştir.

14. Başvurucu, haksız yakalama ve gözaltı sebebiyle 29/1/2016

tarihinde Hakkâri 1. Ağır Ceza Mahkemesinde (Mahkeme) 4/12/2004 tarihli ve 5271

sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesine dayanarak tazminat davası

açmıştır. Dava dilekçesinin ilgili kısımları şöyledir:

" ...

1-) Müvekkilim Mehmet YALÇIN 21/12/2015

tarihinde örgüte üye olmak suçunu işlediği iddiasıyla yaşadığı ikamete kolluk

ekipleri tarafından operasyon yapılmış ve müvekkil sabaha karşı haksız olarak

saat 4:40 geçe evinde yakalanmıştır. Yakalama tutanağı düzenlenmiş müvekkil

sabaha karşı saat 5:27 geçe Hakkari devlet hastanesine

götürülmüş, müvekkil hakkında yakalama ve gözaltı formu doldurulmuş yakınlarına

haber verilerek Hakkari Emniyet Müdürlüğü'ne götürülmüştür. İfadesi 10:00 da

alınan müvekkil daha sonra saat 11:26 geçe hastaneye götürülerek salıverme

tutanağıyla serbest bırakılmıştır.

2- )Daha sonra

Hakkari Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturmada müvekkilim

herhangi bir örgütle bağlantısı olmadığı tespit edilmediğinden hakkında

23/12/2015 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir. Bu

karar 23/1/2016 tarihinde kesinleşmiştir.

3-) Müvekkilim emniyette kaldığı süre

içerisinde özgürlüğünden alıkonulmuş, maddi ve manevi olarak zarar görmüş,

psikolojik sorunlar yaşamış ve halen de bu sorunları yaşamaktadır. Müvekkil

geceleri uyurken tedirgin olmaktadır. Müvekkilin uyku düzeni bozulmuştur.

4-) Açıkladığımız nedenlerle haksız

yakalamadan doğan maddi ve manevi zararların davalı hazine tarafından tezmin edilmesini sağlamak amacıyla işbu davayı açma

zorunluluğu doğmuştur.

...

Açıklanan nedenlerle, re'sen

gözetilecek sebeplerden ötürü, müvekkiIlim haksız

yakalamadan dolayı 500 TL maddi ve 900 TL manevi olmak üzere toplam 1.400 TL

tazminatın müvekkillin yakalanma tarihinden itibaren

işleyecek yasal faizi ile birlikte devalıden tazmini

ve yargılama giderleri ile ücreti vekôletin karşı

tarafa yükletilmesini saygılarımızla arz ve talep ederiz."

15. Tazminat talebini inceleyen Mahkeme 3/5/2016 tarihli

kararıyla "şartları oluşmayan maddi ve

manevi tazminat davasının" reddine dair kesin olarak karar

vermiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısımları şöyledir:

" ...

29/2/2016 tarihinde verilen cevapta şüphelinin

21/12/2015 tarihinde dosyada mevcut kolluk güçlerince tanzim edilen 'Şüpheli ve

Sanık Hakları Formunda' yazılı 21/12/2015 tarih esas alınmakla şüphelinin

gözaltına alındığına dair cevap verilmiş ise de; şüpheli Mehmet YALÇIN'ın gerçekte gözaltına alınmadığı, söz konusu kaydın

tamamen ihmal sonucunda doldurulduğunun anlaşıldığı, nitekim Cumhuriyet savcısı

tarafından kolluğa verilen talimatta şüphelinin ifadesinin alınması sonrasında

salıverilmesi yönünde talimat verildiği, şüpheli şahsın gözaltına alınmaksızın

emniyetteki ifadesinin akabinde salıverildiği, herhangi bir tutuklamanın

olmadığının bildirildiği anlaşılmıştır.

...

Hakkari Cumhuriyet Başsavcılığının 2015/2866

sayılı dosyasında davacı şüpheli Mehmet Yalçın'ın 21/12/2015 tarihinde hakkında

yapılan bir ihbar üzerine Cumhuriyet Savcısının usulüne uygun bir şekilde

vermiş olduğu arama kararı üzerine ikametinde bulunduğu ve hakkında yapılan ihbar

doğrultusunda ifadesinin alınması amacıyla Hakkari İl Emniyet Müdürlüğüne

götürüldüğü, daha sonra ifadesinin alınmasına müteakip emniyet müdürlüğünden

salıverildiği, davacı hakkında herhangi bir gözaltı kararı verilmediği ve aynı

gün salıverildiği, yapılan soruşturma neticesinde 23/12/2015 tarihve 2015/1552 karar sayılı kararı ile Kovuşturmaya Yer

Olmadığına Dair Karar verildiği, davacının dava dosyasında gözaltına alınmadan

sadece beyanı alınmak üzere emniyet müdürlüğüne götürüldüğü ve savunması alındıktan

sonra serbest bırakıldığı, dosya kapsamında davacının gözaltı talimat kararının

da olmadığı ve nezarete de alınmadığı, bu nedenle de korunma tedbiri nedeniyle

tazminat davası açılmasının koşullarının oluşmadığı anlaşılmakla açılan davanın

reddine [karar verildi]."

16. Bu karar 3/5/2016 tarihinde başvurucuya tefhim edilmiştir.

17. Başvurucu 6/5/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

IV. İLGİLİ HUKUK

18. İlgili hukuk için bkz. Hasan

Akboğa ([GK], B. No: 2016/10380, 27/3/2019,

§§ 19-34) hakkında verilen karar.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

19. Mahkemenin 26/9/2019 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım Talebi

Yönünden

20. Başvurucu, bireysel başvuru harç ve masraflarını karşılayacak

geliri olmadığını beyan ederek adli yardım talebinde bulunmuştur.

21. Anayasa Mahkemesinin Mehmet

Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler

dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini

ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun açıkça dayanaktan yoksun

olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

B. Kişi Hürriyeti ve

Güvenliği Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddialar

1. Başvurucunun İddiaları

22. Başvurucu; haksız olarak yakalanıp gözaltına alındığını,

yaklaşık on saat sonra serbest bırakıldığını ve bu soruşturma sonucunda

hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildiğini belirterek

uygulanan yakalama ve gözaltı tedbirleri nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği

hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Başvurucu ayrıca yakalama ve gözaltı

tedbiri sonrasında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi nedeniyle

5271 sayılı Kanun'un 141. maddesi uyarınca kendisine tazminat ödenmesinin

koşulları oluştuğu hâlde bu amaçla açtığı tazminat davasının kendisinin

tutulmasının gözaltı mahiyetinde olmadığı gerekçesiyle reddedilmesi nedeniyle

tazminat hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

2. Değerlendirme

23. Anayasa'nın "Temel

hak ve hürriyetlerin sınırlanması" kenar başlıklı 13. maddesi

şöyledir:

"Temel hak ve hürriyetler, özlerine

dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere

bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın

sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine

ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."

24. Anayasa'nın "Kişi

hürriyeti ve güvenliği" kenar başlıklı 19. maddesinin birinci,

ikinci, üçüncü, dördüncü ve dokuzuncu fıkraları şöyledir:

"Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine

sahiptir.

Şekil ve şartları kanunda gösterilen:

Mahkemelerce verilmiş hürriyeti kısıtlayıcı

cezaların ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararının

veya kanunda öngörülen bir yükümlülüğün gereği olarak ilgilinin yakalanması

veya tutuklanması; bir küçüğün gözetim altında ıslahı veya yetkili merci önüne

çıkarılması için verilen bir kararın yerine getirilmesi; toplum için tehlike

teşkil eden bir akıl hastası, uyuşturucu madde veya alkol tutkunu, bir serseri

veya hastalık yayabilecek bir kişinin bir müessesede tedavi, eğitim veya ıslahı

için kanunda belirtilen esaslara uygun olarak alınan tedbirin yerine

getirilmesi; usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da

hakkında sınır dışı etme yahut geri verme kararı verilen bir kişinin

yakalanması veya tutuklanması; halleri dışında kimse hürriyetinden yoksun

bırakılamaz.

Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan

kişiler, ancak kaçmalarını, delillerin yokedilmesini

veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu

kılan ve kanunda gösterilen diğer hallerde hâkim kararıyla tutuklanabilir.

Hâkim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca

bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.

Yakalanan veya tutuklanan kişilere, yakalama

veya tutuklama sebepleri ve haklarındaki iddialar herhalde yazılı ve bunun

hemen mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hâkim

huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir.

...

Bu esaslar dışında bir işleme tâbi tutulan

kişilerin uğradıkları zarar, tazminat hukukunun genel prensiplerine göre,

Devletçe ödenir."

25. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucunun şikâyetinin özü, uygulanan

yakalama tedbirine yönelik olması nedeniyle şikâyet Anayasa'nın 19. maddesinin

üçüncü ve dokuzuncu fıkraları kapsamında incelenmiştir.

a. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

26. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine

karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul

edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Esas Yönünden

i. Genel İlkeler

27. Genel ilkeler için bkz. Hasan

Akboğa (§§ 43-56) başvurusu hakkında

verilen karar.

ii. İlkelerin Olaya

Uygulanması

(1) Anayasa'nın

19. Maddesinin Üçüncü Fıkrası Yönünden

28. Hakkâri Cumhuriyet Başsavcılığınca 21/12/2015 tarihinde

başvurucu hakkında arama ve yakalama kararı verilmiş, yapılan arama sonrasında

başvurucu yakalanarak polis karakoluna götürülmüştür.

29. Somut olayda öncelikle başvurucunun yakalanmasının kanuni

dayanağının olup olmadığının belirlenmesi gerekir. Başvurucu, PKK ile

bağlantılı suçlar nedeniyle yürütülen soruşturma kapsamında silahlı terör

örgütü üyeliği ve bu örgüte isteyerek yardım etme suçlamalarıyla 5271 sayılı

Kanun'un 90. maddesindeki hükümler çerçevesinde yakalanmıştır (bkz. § 8).

Dolayısıyla başvurucu hakkında uygulanan yakalamanın kanuni dayanağı

bulunmaktadır.

30. Kanuni dayanağı bulunduğu anlaşılan yakalama tedbirinin ön

koşulu olan başvurucunun suç işlediğine dair somut belirtilerin bulunup

bulunmadığının irdelenmesi gerekir. Başvurucu hakkında verilen yakalama amaçlı

arama kararında suç şüphesinin varlığına ilişkin olarak bir kısım şüphelinin

PKK'nın kırsal kadrolarına mensup dört kişilik grubu evlerinde barındırdığı,

eleman aktarımı faaliyetlerinde bulunduğu ve daha önce gerçekleştirilen

eylemlerde örgüt mensuplarına destek sağladığı yönünde istihbarat bilgileri

bulunduğu belirtilmiştir. Ayrıca başvurucunun evinde terör örgütü mensubu

barındırdığına dair bir ihbarın bulunduğu ifade edilmiştir (bkz. § 8). Bu

itibarla başvurucu yönünden yakalama için gerekli olan suç şüphesini doğrulayan

olguların bulunduğu görülmektedir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Hasan Akboğa, §

59).

31. Öte yandan başvurucunun hâkim kararı olmadan yakalandığı

gözetildiğinde somut olayda suçüstü hâlinin veya gecikmesinde sakınca bulunan

hâlin bulunup bulunmadığına da bakılmalıdır. Soruşturma makamları başvurucunun

durumunu gecikmesinde sakınca bulunan hâl

kapsamında değerlendirmiştir.

32. Başvurucunun yakalanmasına karar verilen silahlı terör örgütüne üye olma ve bilerek örgüte

yardım etme suçları Türk hukuk sistemi içinde ağır cezai yaptırımlar

öngörülen suç tipleri arasında olup isnat edilen suça ilişkin olarak kanunda

öngörülen cezanın ağırlığı kaçma şüphesine işaret eden durumlardan biridir

(benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Hüseyin

Burçak, B. No: 2014/474, 3/2/2016, § 61; Devran Duran [GK], B. No: 2014/10405, 25/5/2017, § 66).

Ayrıca terör suçlarının soruşturulması kamu makamlarını ciddi zorluklarla karşı

karşıya bıraktığından kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı, adli makamlar ve

güvenlik görevlilerinin -özellikle organize olanlar olmak üzere- suçlarla ve

suçlulukla etkili bir şekilde mücadelesini aşırı derecede güçleştirmeye neden

olabilecek biçimde yorumlanmamalıdır (Devran

Duran, § 64). Dolayısıyla soruşturma konusu PKK silahlı terör

örgütünün özellikleri dikkate alındığında bu soruşturmaların diğer ceza

soruşturmalarına göre çok daha zor ve karmaşık olduğu da ortadadır.

33. Soruşturma makamları gecikmesinde sakınca bulunan bir hâlin

bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi konusunda Anayasa Mahkemesine göre

daha iyi bir konumdadır. Hiç kuşkusuz soruşturma makamlarının bu değerlendirmeleri

Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Somut olayda soruşturma makamlarının

gecikmesinde sakınca bulunduğu yolunda ulaştığı kanaate müdahale edilmesini

gerektirecek bir durum bulunmamaktadır. Dolayısıyla Anayasa'nın 19. maddesinin

üçüncü fıkrasının son cümlesinde yer alan güvencenin sağlandığı sonucuna

ulaşılmaktadır (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Hasan Akboğa, §

62).

34. Ayrıca suç işlemesiyle ilgili olarak somut belirtinin

bulunduğu tespit edilen başvurucunun yakalanmasının amacının bu suç şüphesine

ilişkin soruşturma işlemlerinin yürütülmesini ve maddi gerçeğin ortaya

çıkarılmasını temin etmek olduğu hususunda tereddüt bulunmamaktadır (benzer

yöndeki değerlendirmeler için bkz. Hülya Kar

[GK], B. No: 2015/20360, 27/2/2019, § 20; Hasan Akboğa, § 63). Dolayısıyla

başvurucunun yakalanmasının anayasal açıdan meşru bir amaca dayanmadığı

söylenemez.

35. Son olarak başvurucu hakkındaki yakalama tedbirinin ölçülü

olup olmadığının da belirlenmesi gerekir. Yakalama ve gözaltının ölçülü olup

olmadığının değerlendirilmesinde; yakalama tedbirine başvurulmasının gerekçesi,

kamu makamlarının ve başvurucunun tutumu ile gözaltı süresi gözönünde

bulundurulur (Hasan Akboğa,

§ 64).

36. Somut olayda terör örgütüne yardım etmekle suçlanan

başvurucu 21/12/2015 günü evinde yapılan arama sırasında saat 04.40'ta

yakalanmış ve kolluk birimine götürülmüştür. Kolluk görevlilerince

bilgilendirilen Cumhuriyet savcısı, başvurucunun ifadesinin alınarak serbest

bırakılması talimatını vermiştir. Bunun üzerine aynı gün saat 10.11'de şüpheli

sıfatıyla ifadesi alınan başvurucu, işlemlerinin tamamlanmasından sonra saat

11.26'da serbest bırakılmıştır. Dolayısıyla evinden alınarak serbest

bırakıldığı ana kadar başvurucunun özgürlüğünden yoksun bırakıldığı sürenin

toplam 6 saat 46 dakika olduğu anlaşılmaktadır. Soruşturma kapsamında on bir

kişi hakkında soruşturma yürütülerek bu kişilerin ifadelerinin alındığı

gözetildiğinde başvurucunun toplam 6 saat 45 dakika özgürlüğünden mahrum kalmış

olmasının makul olmadığı söylenemez (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Hasan Akboğa, §

65).

37. Açıklanan gerekçelerle yakalama yoluyla başvurucunun kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkına yapılan müdahalenin Anayasa'nın 19. maddesinin

üçüncü fıkrasını ihlal etmediğine karar verilmesi gerekir.

(2) Anayasa'nın

19. Maddesinin Dokuzuncu Fıkrası Yönünden

38. 5271 sayılı Kanun'un "Tazminat

istemi" kenar başlıklı 141. maddesinin (1) numaralı fıkrasının

(e) bendinde, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra

haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine

karar verilen kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten

isteyebilecekleri düzenlenmiştir.

39. Kanun koyucu Anayasa'nın 19. maddesinin dokuzuncu

fıkrasındaki güvencenin ötesine geçerek maddenin ilk sekiz fıkrasındaki

güvencelere aykırı olmayan müdahalelerde bile kişinin beraat etmesi veya kişi

hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesi durumunda tazminat

ödenmesini güvenceye bağlamıştır. 5271 sayılı Kanun'da yer verilen söz konusu

tazminat hükmünün Anayasa'nın 19. maddesi kapsamında koruma altına alınan kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkına yönelik olarak getirilmiş bir güvence olduğu

hususunda tereddüt bulunmamaktadır. Bu nedenle Anayasa'nın 19. maddesinde

düzenlenen kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının 5271 sayılı Kanun'un 141.

maddesinde yer verilen tazminat davalarında uygulanabilir olduğu açıktır (Hasan Akboğa, §

68).

40. Bu itibarla başvurucunun 5271 sayılı Kanun'un 141. maddesi

uyarınca açtığı tazminat davasının gözaltına alma durumunun gerçekleşmediği

gerekçesiyle reddedilmesinin kanuni tazminat hakkını ihlal ettiğine yönelik

şikâyetinin Anayasa'nın 19. maddesinin dokuzuncu fıkrasında güvence altına

alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği

sonucuna ulaşılmıştır (Hasan Akboğa, § 69).

41. Olayda başvurucu, gece vaktinde evinde yapılan arama

sonrasında 21/12/2015 günü saat 04.40'ta hakkında Yakalama ve Gözaltı Tutanağı

düzenlenmek suretiyle yakalanmış ve Hakkâri Emniyet Müdürlüğüne götürülmüştür.

Soruşturmayı yürüten Savcılığın "yakalanan

tüm şahısların şüpheli olarak ifadeleri alınarak salıverilmesi"

yönündeki 21/12/2015 tarihli yazılı talimatı üzerine aynı gün saat 10.11'de

şüpheli sıfatıyla ifadesi alınan başvurucu, saat 11.26'da serbest

bırakılmıştır. Öte yandan Hakkâri Cumhuriyet Başsavcılığınca 23/12/2015

tarihinde başvurucu hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar

(takipsizlik) verilmiştir.

42. Takipsizlik kararından sonra 5271 sayılı Kanun'un 141.

maddesine dayanarak başvurucunun açtığı tazminat davası derece mahkemesince

başvurucunun gözaltına alınmadığı, dolayısıyla 5271 sayılı Kanun uyarınca

tazminat ödenmesinin koşullarının oluşmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir.

Derece mahkemesi; Savcılığın başvurucunun gözaltına alınması yönünde bir

talimatının bulunmadığını, başvurucunun fiilen nezarete alınmadığını ve ifadesi

alındıktan sonra serbest bırakıldığını belirterek bu sonuca ulaşmıştır.

43. 5271 sayılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaralı fıkrasının

(e) bendinde, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra

haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine

karar verilen kişilerin maddi ve manevi zararlarını devletten isteyebilecekleri

hükme bağlanmıştır. 5271 sayılı Kanun'da suç isnadına bağlı tutulmanın

tutuklama safhasından önceki kısmı yakalama ve gözaltı şeklinde ikiye ayrılmış

ise de tazminat ödenmesini düzenleyen söz konusu bentte herhangi bir ayrım

yapılmaksızın, yakalandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına karar

verilen kişilerin maddi ve manevi zararlarının devlet tarafından karşılanması

öngörülmektedir. Kanun'un anılan hükmü yoruma ihtiyaç duymayacak açıklıkta

düzenlenmiştir. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin yerleşik içtihadına göre de 5271

sayılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendi uyarınca

devletin tazminat ödeme yükümlülüğünün doğabilmesi için kişinin bir suç isnadı

kapsamında yakalanmış olması yeterli olup anılan Kanun'un 91. ve devamı

maddeleri uyarınca gözaltına alınmış olması zorunluluğu da bulunmamaktadır.

Nitekim yukarıda yer verilen Yargıtay kararlarında, kolluk görevlileri

tarafından yakalanarak ifadesi alındıktan sonra gözaltına alınmaksızın serbest

bırakılan kişilere 5271 sayılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaralı fıkrasının

(e) bendi kapsamında tazminat ödenmesi gerektiği kabul edilmiştir (bkz. § 18).

Kaldı ki somut olayda başvurucu, yakalandıktan sonra serbest bırakılmamış;

soruşturma işlemlerinin tamamlanması amacıyla karakola götürülmüş ve işlemleri

tamamlanıncaya kadar fiilen özgürlüğünden yoksun bırakılmıştır. Dolayısıyla

5271 sayılı Kanun'un 91. maddesinin (1) numaralı fıkrası gözetildiğinde

yakalama anından serbest bırakılma anına kadar geçen sürenin gözaltı

niteliğinde olmadığı da söylenemez (Hasan Akboğa, § 72).

44. Bu itibarla yoruma imkân vermeyecek ölçüde açık olan kanun

hükmünün yerleşik Yargıtay içtihadına aykırı olarak ve öngörülemez biçimde

yorumlanmak suretiyle başvurucuya tazminat verilmemesi nedeniyle kişi hürriyeti

ve güvenliği hakkının ihlal edildiği değerlendirilmiştir (benzer yöndeki

değerlendirmeler için bkz. Hasan Akboğa, § 73).

45. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 19. maddesinin dokuzuncu

fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

C. Özel Hayata Saygı

Hakkı ile Konut Dokunulmazlığı Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucunun İddiaları

46. Başvurucu, makul şüphe şartı gerçekleşmeden ve hiçbir delil

araştırması yapılmadan sadece bir ihbar üzerine Savcılık kararıyla konutunda

arama yapıldığını belirterek konut dokunulmazlığı hakkının ihlal edildiğini

ileri sürmüştür.

2. Değerlendirme

47. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılan

hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini

kendisi takdir eder (Tahir Canan,

§ 16). Başvurucunun şikâyetinin özü, özel hayata saygı ve konut dokunulmazlığı

haklarının ihlal edildiğine ilişkindir. Dolayısıyla başvurucunun bu bölümdeki

iddialarının bu kapsamında incelenmesi gerekir.

48. Anayasa Mahkemesi Hülya

Kar kararında, koruma tedbirlerinin maddi hakları ihlal ettiği

iddiaları yönünden bireysel başvuruda yapılması gereken denetimin sınırlarını

çizmiştir. Koruma tedbirine karar veren makamların tedbir uygulanmasının

gerekliliğine dair daha iyi değerlendirme yapabilecek konumda olmaları

nedeniyle geniş takdir yetkisine sahip oldukları kabul edilmiştir. Bu

doğrultuda ancak koruma tedbiri nedeniyle uğranılan zararın kaçınılmaz olandan

ağır sonuçlara yol açtığının veya keyfî uygulandığının ilk bakışta anlaşılacak

kadar açık olduğu hâllerde makamların esas yönünden daha ileri bir

değerlendirme yapması gerektiği kabul edilmiştir (ilkeler için bkz. Hülya Kar, §§ 21-46).

49. Somut olayda başvurucu hakkında başlatılan bir soruşturma

kapsamında başvurucunun evinde arama yapıldığı görülmektedir (bkz. § 8).

Başvurucu, bu tedbir nedeniyle özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının

ihlal edildiğini iddia etmektedir. Söz konusu tedbirin bir soruşturma

kapsamında maddi gerçeğin ortaya çıkmasını temin etmek amacıyla

gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır.

50. Koruma tedbirine yönelik şikâyetlerde Anayasa Mahkemesi,

kararın verildiği dönemin şartlarını dikkate alır. Başvuruya konu koruma

tedbiri maddi gerçeğin ortaya çıkmasını temin etmek amacıyla ve suç şüphesi

bulunan hâllerde uygulanmıştır. Söz konusu tedbir öngörülebilir, kesin bir

hukuki düzenlemeye dayanmaktadır ve başvurucuya itirazlarını sorumlu makamlar

önünde etkin bir biçimde ortaya koyabilme olanağı tanınmıştır. Bundan başka

tedbir, süreklilik arz eder biçimde uygulanmamıştır.

51. Başvuru konusu koruma tedbirinin türü, süresi, uygulanma

tarzı ve kişinin yaşamı üzerindeki etkileri birlikte değerlendirildiğinde

başvurucunun uğradığı zararın kaçınılmaz olandan ağır olduğu veya koruma

tedbirinin keyfî uygulandığı değerlendirilmemiş; başvurucu da bireysel başvuru

formunda aksini kanıtlayacak bir açıklamada bulunmamıştır.

52. Özel hayata saygı ve konut dokunulmazlığı haklarına yönelik

bir ihlalin bulunmadığının açık olmasından dolayı başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna

karar verilmesi gerekir.

D. 6216 Sayılı Kanun'un

50. Maddesi Yönünden

53. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Kararlar" kenar başlıklı 50. maddesinin (1)

numaralı fıkrasının ilgili kısmı ile (2) numaralı fıkrası şöyledir:

"(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun

hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı

verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması

gerekenlere hükmedilir…

(2)

Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve

sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili

mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan

hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava

açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme,

Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan

kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir."

54. Başvurucu 50.000 TL maddi, 100.000 TL manevi tazminat

talebinde bulunmuştur. Ayrıca ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılmasını

istemiştir.

55. Anayasa Mahkemesinin

Mehmet Doğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60) kararında,

ihlal sonucuna varıldığında ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesi

hususunda genel ilkeler belirlenmiştir.

56. Mehmet Doğan

kararında özetle uygun giderim yolunun tespit edilebilmesi için öncelikle

ihlalin kaynağının belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Buna göre ihlalin

mahkeme kararından kaynaklandığı durumlarda 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesinin

(2) numaralı fıkrası ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün

79. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendi uyarınca kural olarak ihlali

ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere kararın

bir örneğinin ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmedilir (Mehmet Doğan, §§ 57, 58).

57. Anayasa Mahkemesinin tespit edilen ihlalin giderilmesi

amacıyla yeniden yargılama yapılmasına hükmettiği hâllerde ilgili usul

kanunlarında düzenlenen yargılamanın yenilenmesi kurumundan farklı olarak

yargılamanın yenilenmesi sebebinin varlığının kabulü ve önceki kararın

kaldırılması hususlarında derece mahkemesinin herhangi bir takdir yetkisi

bulunmamaktadır. Zira ihlal kararı verilen hâllerde yargılamanın yenilenmesinin

gerekliliği hususundaki takdir derece mahkemelerine değil ihlalin varlığını

tespit eden Anayasa Mahkemesine bırakılmıştır. Derece mahkemesi Anayasa

Mahkemesinin ihlal kararında belirttiği doğrultuda ihlalin sonuçlarını gidermek

üzere gereken işlemleri yapmakla yükümlüdür (Mehmet

Doğan, § 59).

58. Somut olayda derece mahkemesinin yoruma açık olmayan 5271

sayılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendi hükmünü

yerleşik Yargıtay içtihadına aykırı olarak ve öngörülemez bir biçimde

yorumlamak suretiyle başvurucuyu tazminat hakkından mahrum bırakması sebebiyle

kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir.

Dolayısıyla somut başvuruda, ihlalin mahkeme kararından kaynaklandığı

anlaşılmaktadır.

59. Bu durumda ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için

yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmaktadır. Yapılacak yeniden

yargılama ise usul hukukunda yer alan benzer kurumlardan farklı ve bireysel

başvuruya özgü bir düzenleme içeren 6216 sayılı Kanunun 50. maddesinin (2)

numaralı fıkrasına göre ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına

yöneliktir. Bu kapsamda yeniden yargılama sürecinde mahkemelerce yapılması

gereken iş, öncelikle hak ihlaline yol açan mahkeme kararının ortadan

kaldırılmasından ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri

gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesinden

ibarettir. Bu sebeple kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere

ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

60. İhlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden

yargılama yapılmasına hükmedildiğinden tazminat taleplerinin reddine karar

verilmiştir.

61. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 2.475 TL vekâlet

ücretinden oluşan yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine karar verilmesi

gerekir.

D. Kararın bir örneğinin Anayasa'nın 19. maddesinin dokuzuncu

fıkrasının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama

yapılmak üzere Hakkâri 1. Ağır Ceza Mahkemesine (E.2016/9, K.2016/193)

GÖNDERİLMESİNE,

E. Tazminat talebinin REDDİNE,

F. 2.475 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderinin

BAŞVURUCUYA ÖDENMESİNE,

G. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve

Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına,

ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine

kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE

26/9/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Üyeler

:

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Burhan ÜSTÜN

Kadir ÖZKAYA

Selahaddin

MENTEŞ

Raportör

:

Murat

BAŞPINAR

Başvurucu

:

Mehmet

YALÇIN

Vekili : Av. Gülabi SEVEN