Ömer Adıgüzel Başvurusu (B. No: 2015/3764)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, yargılamanın makul sürede tamamlanmaması nedeniyle

adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 27/2/2015 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine

ilişkin iddia dışındaki iddialar yönünden kısmi kabul edilmezlik kararı

verilerek makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddia

yönünden başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından

yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve

esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili

olaylar özetle şöyledir:

7. Başvurucu, hakkındaki yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle

makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla 21/8/2014 tarihinde

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

8. Bireysel başvuru sonrasında 31/7/2018 tarihli ve 30495 sayılı

Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren

25/7/2018 tarihli ve 7145 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle 9/1/2013 tarihli ve

6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların

Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'ageçici

madde eklenmiştir.

9. 6384 sayılı Kanun'a eklenen geçici maddeye göre

yargılamaların uzun sürmesi ve yargı kararlarının geç veya eksik icra edilmesi

ya da icra edilmemesi şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine yapılan ve bu maddenin

yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan

bireysel başvuruların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul

edilemezlik kararının tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılacak müracaat

üzerine Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başkanlığı (Komisyon)

tarafından incelenmesi öngörülmüştür.

IV. İLGİLİ HUKUK

10. 6384 sayılı Kanun'un "Kapsam"

kenar başlıklı 2. maddesi şöyledir:

"Bu Kanun;

a) Ceza hukuku kapsamındaki soruşturma ve

kovuşturmalar ile özel hukuk ve idare hukuku kapsamındaki yargılamaların makul

sürede sonuçlandırılmadığı,

b) Mahkeme kararlarının geç veya eksik icra

edildiği ya da hiç icra edilmediği,

iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış başvuruları kapsar."

11. 6384 sayılı Kanun'un "Komisyon

ve çalışma esasları" kenar başlıklı 4. maddesinin (1) ve (3)

numaralı fıkraları şöyledir:

"(1) Bu Kanun kapsamında yapılacak

müracaatlar hakkında karar vermek üzere Bakanlığın merkez, bağlı ve ilgili

kuruluşlarında çalışan hâkim ve savcılar arasından Adalet Bakanı tarafından

atanacak dört kişi ile Maliye Bakanı tarafından Maliye Bakanlığı personeli

arasından atanacak bir kişiden oluşan toplam beş kişilik bir Komisyon kurulur.

Komisyon Başkanı bu üyeler arasından Adalet Bakanı tarafından seçilir.

3) Komisyon, üye sayısının salt çoğunluğuyla

toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir."

12. 6384 sayılı Kanun'un"Müracaat hakkında karar ve karara itiraz" kenar başlıklı 7. maddesi şöyledir:

(1) Komisyon, müracaat hakkında dokuz ay

içinde karar vermek zorundadır.

2) Komisyon, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin

emsal kararlarını da gözetmek suretiyle müracaat konusunda gerekçeli olarak

karar verir.

3) Komisyon kararlarına karşı tebliğ

tarihinden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare

Mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz dilekçesi müracaata ilişkin diğer tüm

belgelerle birlikte derhal itiraz merciine gönderilir. Bu itiraz öncelikli

işlerden sayılarak üç ay içinde karara bağlanır. Mahkeme tarafından Komisyon

kararı yerinde görülmezse işin esası hakkında karar verilir. İtiraz üzerine

verilen kararlar kesindir.

4) Ödenmesine karar verilen tazminat, kararın

kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde Bakanlık tarafından ödenir. Ödemeye

ilişkin düzenlenecek kâğıtlar damga vergisinden, yapılacak işlemler harçlardan

müstesnadır."

13. 6384 sayılı Kanun'un "Anayasa

Mahkemesinde bulunan bazı bireysel başvurular hakkında Komisyona müracaat" kenar başlıklı geçici 2. maddesi

şöyledir:

"GEÇİCİ MADDE 2- (Ek:25/7/2018-7145/20

md.) (1) Kanunun 2 nci maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (b)

bentleri kapsamında olup, münhasıran bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih

itibarıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan bireysel başvurular, başvuru

yollarının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul edilemezlik kararının

tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılacak müracaat üzerine Komisyon

tarafından incelenir.

(2) Komisyona müracaat, müracaat edenin kimlik

bilgileri ile Anayasa Mahkemesine başvuru tarihi ve numarasını içeren imzalı

bir dilekçeyle yapılır. Dilekçeye, Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel

başvuruya ilişkin form, kabul edilemezlik kararı ve bu kararın tebliğine dair

belge ile ihlal iddiasına ilişkin diğer bilgi ve belgeler eklenir.

(3) Müracaat evrakındaki eksikliğin

giderilmesi için müracaat edene otuz günü geçmemek üzere süre verilir. Bu süre

içinde, geçerli bir mazereti olmaksızın eksikliğin tamamlanmaması hâlinde

müracaat reddedilir.

(4) Bu madde uyarınca Komisyona gelen

müracaatlar bakımından 7 nci

maddenin birinci fıkrasındaki dokuz aylık süre, on altı ay olarak uygulanır.

"

V. İNCELEME VE GEREKÇE

14. Mahkemenin 13/9/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

15. Başvurucu, bireysel başvuru konusu yargılamanın uzun sürmesi

nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüş;

ihlalin ortadan kaldırılması ve tazminat taleplerinde bulunmuştur.

B. Değerlendirme

16. 6384 sayılı Kanun'a göre kurulan Komisyon, aynı Kanun'un

2.maddesi uyarınca ceza hukuku kapsamındaki soruşturma ve kovuşturmalar ile

özel hukuk ve idare hukuku kapsamındaki yargılamaların makul sürede

sonuçlandırılmadığı veya mahkeme kararlarının geç veya eksik icra edildiği ya

da hiç icra edilmediği iddialarıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM)

yapılan başvuruları incelemekle görevlidir. Bu Kanun, makul sürede yargılama

yapılmaması ile mahkeme kararlarının icra edilmemesi iddialarıyla 23/3/2013

tarihinden önce AİHM'e yapılmış olan başvurular

hakkında uygulanmaktadır.

17. 6384 sayılı Kanun'a eklenen geçici 2. maddeye göre, benzer

iddialarla Anayasa Mahkemesine yapılan ve münhasıran bu maddenin yürürlüğe

girdiği tarih itibarıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan bireysel

başvuruların da Komisyon tarafından incelenerek karara bağlanması

öngörülmüştür.

18. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının son cümlesi

şöyledir:

"Başvuruda bulunabilmek

için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır."

19. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Bireysel başvuru hakkı" kenar başlıklı 45. maddesinin (2)

numaralı fıkrası şöyledir:

"İhlale neden olduğu

ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve

yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce

tüketilmiş olması gerekir."

20. Anılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel başvuru

yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmek için olağan kanun yollarının

tüketilmiş olması gerekir. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm

organlarının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya

çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yargısal makamların görevidir. Bu

nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiğine ilişkin iddiaların

öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar tarafından

değerlendirilmesi ve bir çözüme kavuşturulması esastır (Ayşe Zıraman ve Cennet

Yeşilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, § 16).

21. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, iddia edilen hak

ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde başvurulabilecek

ikincil nitelikte bir başvuru yoludur. Bireysel başvuru yolunun ikincil

niteliği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek için

öncelikle olağan kanun yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyarınca

başvurucunun şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal

mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtlarını

zamanında bu makamlara sunması, aynı zamanda bu süreçte dava ve başvurusunu

takip etmek için gerekli özeni göstermiş olması gerekir (Ayşe Zıraman ve Cennet

Yeşilyurt, § 17).

22. Başvuru yollarının tüketilip tüketilmediği, ilke olarak

Anayasa Mahkemesine başvurunun yapıldığı tarihteki duruma bakılarak

değerlendirilir. Ancak Anayasa Mahkemesi bazı durumlarda bireysel başvuru

yapıldıktan sonra oluşturulan yeni başvuru yollarının tüketilmesi gerektiğine

de karar verebilir. Özellikle belli bir konudaki yapısal ve sistemik sorunlara

çözüm bulmak amacıyla sonradan oluşturulmuş bir yol söz konusu ise ikincillik ilkesi,o konudaki temel hak ve

özgürlüklerin ihlali iddialarının -bu yol vasıtasıyla- öncelikle idari ve

yargısal makamlarca değerlendirilmesine imkân tanınmasını gerekli kılabilir (Sait Orçan, B.

No: 2016/29085, 19/7/201, § 35).

23.Her hâlükârda bir başvuru yolunun tüketilmesinin gerekli

olması için ulaşılabilir olması, ihlal iddiaları yönünden makul bir başarı

şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesine sahip olması gerekir. Belli

bir başvuru yolunun soyut olarak belirtilen niteliklere sahip olması yeterli

değildir. Bu yolun uygulamada da anılan niteliklere sahip olması ya da en

azından sahip olmadığının kanıtlanmamış olması gerekir. Bununla birlikte soyut

olarak makul bir başarı sunma kapasitesi bulunan bir yolun uygulamada başarıya

ulaşmayacağına dair şüphe, o başvuru yolunun tüketilmemesini haklı kılmaz.

Özellikle sonradan oluşturulan ve henüz uygulaması olmayan bir başvuru yolunun

bu kapsamda değerlendirilmesi gerekir (Sait Orçan, § 36).

24. Dolayısıyla bireysel başvuru yapıldıktan sonra yeni bir

başvuru yolunun oluşturulması hâlinde Anayasa Mahkemesinin görevi, söz konusu

başvuru yolunundüzenleniş şekli itibarıyla

ulaşılabilir olup olmadığını, ihlal iddiaları yönünden makul bir başarı şansı

sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesine sahip olup olmadığını

değerlendirmektir (Sait Orçan, § 37).

25. Somut olayda, 6384 sayılı Kanun'da yargılama sürelerinin

uzunluğu ve aynı zamanda yargı kararlarının geç veya eksik icra edilmesi ya da

hiç icra edilmemesi konularında Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel

başvuruların Komisyon tarafından değerlendirilerek karara bağlanmasında

izlenecek yol belirlenmiştir. Sonradan açılan bu başvuru yolunun

ulaşılabilirlik açısından ve başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama

kapasitesi yönünden ayrı ayrı ve sırayla incelenmesi gerekir.

1. Ulaşılabilir Olma

26. Komisyona başvurular, başvuranın kimlik bilgilerini ve

Anayasa Mahkemesine yapılan başvurunun tarih ve numarasını içeren bir

dilekçeyle doğrudan yapılabilir (bkz. § 13). Komisyona başvurulması için

başvuranlardan masraf talep edilmesine yönelik bir düzenleme bulunmamaktadır.

Diğer yandan 6384 sayılı Kanun, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle

verilen kabul edilemezlik kararının tebliğinden itibaren üç ay içinde Komisyona

başvurma imkânı da tanımaktadır. Dolayısıyla sonradan oluşturulan bu başvuru

yolunun kişileri mali külfet altına sokmaması ve kişilere makul bir süre içinde

doğrudan başvuru imkânı tanıyarak başvuruda kolaylık sağlaması nedenleriyle

ulaşılabilir olduğu sonucuna varılmıştır.

2. Başarı Şansı Sunma Kapasitesine Sahip Olma

27. Komisyon,makul

sürede yargılama yapılmaması ile mahkeme kararlarının icra edilmemesi

iddialarıyla 23/3/2013 tarihinden önce AİHM'e

yapılmış olan başvuruları incelemekle görevlidir. Bu görevine ek olarak

Komisyon, benzer iddialarla 31/7/2018 tarihinden önce Anayasa Mahkemesine

yapılmış olan bireysel başvuruları da karara bağlamakla görevlendirilmiştir.

Dolayısıyla Komisyonun başvuru konusu işlemi inceleme hususunda yetkili olduğu

anlaşılmaktadır.

28. Komisyon, incelemelerini dosya üzerinden yapacak ve inceleme

sonunda başvurunun reddine veya kabulüne karar verecektir. Komisyon, görev

alanıyla ilgili her türlü bilgi ve belgeyi ilgililerden talep edebilir.

Başvurucuların Komisyona bilgi/belge sunmasına da bir engel bulunmamaktadır.

Komisyon, şikâyet konusu yargılamanın makul süre içinde bitirilmediğini,

mahkeme kararlarının geç veya eksik icra edildiğini ya da hiç icra edilmediğini

tespit ederse bu konuda AİHM'in içtihadına uygun ve

gerekçeli bir karar vermek ve tazminata hükmetmek zorundadır.

29. Komisyonun yapısı önceden kanun ile belirlenmiştir. Komisyonbeş üyeden oluşmakta olup üyelerin dördü yargı

mensubu kişiler arasından seçilir.

30. Komisyon kararlarına karşı yargı yolu açıktır. Başvurucular,

Komisyon kararlarına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesinde dava açarak yargı

yoluyla da hakkını arayabilir. Komisyon kararları yargı denetimine açık

olduğundan anılan kararlara karşı yargı yoluna başvurulduğunda Anayasa'nın 36.

maddesi gereği başvuruculara adil yargılanma hakkının tüm güvencelerinin

sağlanması gerekir. Bu bağlamda yargılamanın bağımsız ve tarafsız bir

mahkemece, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine aykırı

olmayacak şekilde hakkaniyete uygun yürütülmesi ve makul sürede

sonuçlandırılması anayasal zorunluluktur. Yargılamanın adil yargılanma hakkı

kapsamındaki usul güvencelerine uygun yürütülmesi gerektiğinden ve aksine bir

düzenleme de bulunmadığından yargılamada potansiyel olarak başvurucuların

dosyaya erişmelerine, davaya etkili şekilde katılmalarına, delillerini sunma ve

inceletme fırsatına sahip olmalarına engel bir durum bulunmamaktadır.

31. Komisyonun başvuru konusu işlemi incelemeye, başvuruyu kabul

ederek icra edilebilir bir karar verebilmeye, bilgi/belgelere ulaşma ve bunları

incelemeye yetkili olması, başvurucunun Komisyona bilgi ve belge sunmalarına

engel bir durumun bulunmaması, Komisyonun yapısının kanun ile önceden

belirlenmiş olması, özellikle Komisyon kararlarına karşı yargı yolunun açık

olması, bu kapsamda adil yargılanma hakkına ilişkin güvencelerin yargılama

sırasında sağlanmasının Anayasa'nın 36. maddesi gereği zorunluluk arz etmesi ve

kanun ile bu konuda sınırlama getirilmemiş olması hususları bir bütün olarak

değerlendirildiğinde söz konusu başvuru yolunun düzenleniş şekli itibarıyla

başvurucunun ihlal iddiaları yönünden makul bir başarı şansı sunma kapasitesine

sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

3. Yeterli Giderim Sağlama Kapasitesine Sahip

Olma

32. Komisyon, şikâyet konusu yargılamanın makul süre içinde

bitirilmediğini veya mahkeme kararlarının geç veya eksik icra edildiğini ya da

hiç icra edilmediğini tespit ettiği takdirde gerekçeli bir karar vermek ve

tazminata hükmetmek zorundadır. Komisyon tarafından ödenmesine hükmedilen

tazminat, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içerisinde ilgili bakanlık

tarafından ödenmek zorundadır. Ödemeye ilişkin düzenlenecek kâğıtlar damga

vergisinden, yapılacak işlemler harçlardan müstesna tutulmuştur. Komisyonun

kararlarına karşı itiraz kanun yoluna müracaat imkânı da tanınmıştır.

33. Sonuç olarak söz konusu başvuru yolunun, tazminat ödenmesine

imkân tanıması ve/veya bu mümkün olmadığında başka türlü telafi olanakları

sunması nedenleriyle potansiyel olarak yeterli giderim sağlama kapasitesine de

sahip olduğukanaatine ulaşılmıştır.

34. Başvurucunun ihlal iddiaları dikkate alındığında ilk bakışta

ulaşılabilir ve ihlal iddialarıyla ilgilibaşarı şansı

sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesi olduğu görünen (Komisyona) başvuru

yolu tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı

sonucuna varılmıştır.

35. Açıklanan gerekçelerle başvurunun başvuru yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle kabul

edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

A. Başvurunun başvuru

yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA

13/9/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Burhan ÜSTÜN

Üyeler

:

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Serruh KALELİ

Hicabi DURSUN

Kadir ÖZKAYA

Raportör Yrd.

:

Zehra

GAYRETLİ

Başvurucu

:

Ömer

ADIGÜZEL

Vekili

:

Av. Ercan

KANAR