Oyatullo Kurbonov ve Diğerleri Başvurusu (B. No: 2016/10071)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma

riski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri gönderme

merkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle aile hayatına saygı hakkı ile kötü

muamele yasağının, idari gözetim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniyle de

kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Ekli tabloda yer verilen başvurulara ait başvuru formu

ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular

Komisyonlara sunulmuştur.

3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün (İçtüzük)

73. maddesi uyarınca sınır dışı etme işleminin yürütmesinin tedbiren

durdurulmasına karar verilmesini talep etmiştir.

4. Bir kısım başvuru dosyası hakkında Komisyonlarca,

ileri sürülen iddialar ve ibraz edilen belgeler itibarıyla -başvurucuların yaşamlarına

ya da maddi veya manevi bütünlüklerine yönelik ciddi bir tehlike altında

olduklarının anlaşılamadığı değerlendirilerek- tedbir talebi incelenmek üzere

Bölüme gönderilmemiştir.

5. Kalan diğer başvurularda ise Komisyonlarca tedbir

talebinin Bölüm tarafından karara bağlanması gerekli görüldüğünden İçtüzük'ün

73. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvuruların tedbir ve kabul

edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bu

dosyalarda Bölümler tarafından ilk önce kısa süreli tedbir kararı verilmiş ise

de başvuruculardan ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğünden gelen bilgi ve belgelerin

değerlendirilmesi neticesinde aynı gerekçeyle (bkz. § 4) başvurucuların tedbir

talepleri reddedilmiştir.

6. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç ve

masraflarını karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım

talebinde bulunmuştur.

7. Konularının aynı olması nedeniyle ekli listede

numaraları belirtilen başvuruların 2016/10071 numaralı bireysel başvuru ile

birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar

verilmiştir.

III. OLAY VE

OLGULAR

8. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle

ilgili olaylar özetle şöyledir:

9. Muhtelif ülkelerin vatandaşı olan başvurucular

hakkında farklı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve

Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesi uyarınca ilgili valilikler

tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş, ayrıca başvurucuların bir

kısmı idari gözetim altına alınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur.

10. Başvurucuların bir kısmı 6458 sayılı Kanun'da

29/10/2016 tarihli ve 29872 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 3/10/2016 tarihli

ve 676 sayılı Olağanüstü Hâl Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında

Kanun Hükmünde Kararname (676 sayılı KHK) ile yapılan değişiklik sonrasında

sınır dışı etme kararına karşı karşı etkili bir yol bulunmadığını belirterek

doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Bununla

birlikte diğer başvurucular sınır dışı etme işleminin iptali amacıyla ilgili

idare mahkemelerinde dava açmıştır. Mahkemeler, başvurucular hakkında alınan

sınır dışı etme kararının mevzuata uygun olduğunu belirterek davaların reddine

kesin olarak karar vermiştir.

11. Başvurucuların tümü, haklarında alınan sınır dışı

etme kararının uygulanması hâlinde geri gönderilecekleri ülkede kötü muameleye

maruz kalma tehlikesi altında bulunduklarını iddia etmiştir. Bunun yanında bazı

başvurucular ise sınır dışı etme kararı alındıktan sonra hukuka aykırı olarak

idari gözetim altında tutulduklarını, ayrıca tutuldukları merkezin fiziki

koşullarının insan haysiyetine aykırı olduğunu belirtmişlerdir.

12. Karar tarihi itibarıyla tüm başvurucuların

tutuldukları geri gönderme merkezinden salıverildikleri anlaşılmaktadır.

13. Tüm başvurular otuz günlük yasal başvuru süresi

içinde yapılmıştır.

IV. İLGİLİ HUKUK

14. İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B.

No: 2015/3941, 1/3/2017, §§ 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, §§

22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§ 19-38.

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

15. Mahkemenin 27/1/2021 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım

Talepleri Yönünden

16. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru

giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve

taleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası

uyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten

geçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.

B. Sınır Dışı

Etme Kararı Nedeniyle Kötü Muamele Yasağının ve Aile Hayatına Saygı Hakkının

İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucuların

İddiaları

17. Başvurucular; geri gönderilmeleri hâlinde siyasi

görüşleri, dinî inançları veya etnik kökenleri nedeniyle kötü muameleye maruz

kalacaklarını ayrıca aile bütünlüklerinin parçalanacağını ileri sürmüşlerdir.

2. Değerlendirme

18. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013,

§ 16). Başvurucuların sınır dışı edilmeleri hâlinde yaşam haklarının ihlal

edilebileceğine ilişkin iddiaları kötü muamele yasağı kapsamında

değerlendirilmiştir.

19. Anayasa'da yabancıların ülkeye girişleri, ülkede

ikamet edişleri ve ülkeden çıkarılmalarına ilişkin konularda herhangi bir

düzenlemeye yer verilmemiştir. Uluslararası hukukta da kabul edildiği üzere bu

husus, devletin egemenlik yetkisi kapsamında kalmaktadır. Dolayısıyla devletin

yabancıları ülkeye kabul etmede veya ülkeden sınır dışı etmede takdir

yetkisinin bulunduğu kuşkusuzdur. Ancak anılan işlemlerin Anayasa'da güvence

altına alınan temel hak ve özgürlüklere müdahale oluşturması hâlinde bireysel

başvuruya konu edilebilmesi mümkündür (A.A. ve A.A., § 54).

20. Anayasa'nın 17. maddesinin birinci fıkrasında yaşama

hakkının yanında maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkı da güvence

altına alınmıştır. Aynı maddenin üçüncü fıkrasında ise kimseye işkence ve

eziyet yapılamayacağı, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan

cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağı hükmüne yer verilmiştir. Maddenin

sistematiğinden de anlaşılacağı üzere birinci fıkrada genel olarak güvence

altına alınan bireyin maddi ve manevi varlığı, üçüncü fıkrada kötü muamelelere

karşı özel olarak korunmuştur (A.A. ve A.A., § 55).

21. Anılan maddede, devlete getirilen kötü muamelede

bulunmama (negatif) yükümlülüğünün herhangi bir istisnasına yer verilmemiştir.

Temel hak ve özgürlüklerin savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü

hâllerde kullanılmasının durdurulmasına imkân veren Anayasa'nın 15. maddesinde

de maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamayacağı belirtilmiştir. Bu

durum, kötü muamele yasağının mutlak nitelikte olduğunun açık göstergesidir (A.A.

ve A.A., § 56).

22. Ancak bu yasakla korunan hakların gerçek anlamda

güvence altına alındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede

bulunmaması yeterli değildir. Devletin aynı zamanda bireyleri kendi

görevlilerinin ve üçüncü kişilerin kötü muamele oluşturabilecek eylemlerine

karşı da koruması gerekir (A.A. ve A.A., § 57).

23. Nitekim Anayasa'nın 5. maddesinde "insanın

maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak"

devletin temel amaç ve görevleri arasında sayılmıştır. Anayasa'nın 5. ve

17. maddeleri birlikte değerlendirildiğinde devletin bireyi işkence ve kötü

muamele yasağına karşı koruma (pozitif) yükümlülüğünün de bulunduğu

anlaşılmaktadır (A.A. ve A.A., § 58).

24. Anayasa'nın 5., 16. ve 17. maddeleri uluslararası

hukuk ve özellikle de Türkiye'nin taraf olduğu Cenevre Sözleşmesi'nin ilgili hükümleri

ile birlikte yorumlandığında devletin egemenlik yetkisi alanında olup

gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabancıların da maddi

ve manevi varlıklarına yönelik risklere karşı korunmalarının devletin pozitif

yükümlülükleri arasında yer aldığının kabulü gerekir (A.A. ve A.A., §

59).

25. Anılan pozitif yükümlülük kapsamında sınır dışı

edilecek kişiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere karşı gerçek anlamda bir

koruma sağlanabilmesi için bu kişiye sınır dışı kararına karşı etkili bir karşı

çıkma imkânı tanınması gerekir. Aksi hâlde sınır dışı edildiğinde kötü

muameleye maruz kalma riski altında olduğunu iddia eden ve bu iddiasını

delillendirme konusunda devlete göre daha kısıtlı imkânlara sahip olan

yabancıya gerçek anlamda bir koruma sağlanabildiğinden bahsetmek mümkün

olmayacaktır (A.A. ve A.A., § 60).

26. Dolayısıyla kötü muameleye karşı koruma pozitif

yükümlülüğünün -anılan yasağın koruduğu hakların doğası gereği- hakkında sınır

dışı kararı verilen bir yabancıya iddialarını araştırtma ve bu kararı adil

bir şekilde inceletme imkânı sağlayan usul güvencelerini de içerdiği

kuşkusuzdur (A.A. ve A.A., § 61).

27. Bu çerçevede sınır dışı etme işlemi sonucunda

yabancının gönderileceği ülkede kötü muamele yasağının ihlal edileceğinin iddia

edilmesi hâlinde idari ve yargısal makamlar tarafından söz konusu ülkede gerçek

bir ihlal riskinin bulunup bulunmadığı ayrıntılı şekilde araştırılmalıdır.

Anılan usul güvencelerinin bir gereği olarak idari makamlar tarafından alınan

sınır dışı kararlarının bağımsız bir yargı organı tarafından denetlenmesi, bu

denetim süresince sınır dışı kararlarının icra edilmemesi ve yargılama sürecine

tarafların etkili katılımının sağlanması gerekir (A.A. ve A.A., § 62).

28. Kötü muameleye karşı koruma yükümlülüğü, her sınır

dışı işleminde yukarıda belirtilen şekilde bir araştırma yapılmasını

gerektirmez. Bu yükümlülüğün ortaya çıkabilmesi için öncelikli olarak

başvurucular tarafından savunulabilir (araştırılabilir/tartışılabilir/

araştırmaya değer/makul şüphe uyandıran) bir iddia ortaya konmalıdır. Bu

doğrultuda başvurucular, geri gönderileceği ülkede var olduğunu iddia ettiği

kötü muamele riskinin ne olduğunu makul şekilde açıklamalı; (varsa) bu iddiayı

destekleyen bilgi ve belgeleri sunmalı; bu iddialar belirli bir ciddilik

seviyesinde olmalıdır. Ancak savunulabilir iddianın ortaya konması somut olayın

özelliğine göre farklılık gösterebileceğinden her olayda ayrıca değerlendirme

yapılmalıdır (A.A. ve A.A., § 63).

29. 29/10/2016 tarihli ve 29872 sayılı Resmî Gazete'de

yayımlanan 676 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması

Hakkında Kanun Hükmünde Kararname değişikliği sonrasında doğrudan Anayasa

Mahkemesine yapılan bireysel başvuru dosyalarında başvurucular iddialarını

sunarken kendileriyle ilgili araştırmaya yapmaya yarar herhangi özel bir bilgi

vermemiş, ülkelerinden ayrılmaya zorlayan şartlara ve ne gibi sorunlar

yaşadıklarına dair somut açıklamalar yapmamış, (varsa) bunlara ilişkin belgeler

ortaya koymamıştır. Diğer taraftan idare mahkemesinde açılan iptal davası

sonrasında yapılan başvurularda da başvurucuların adli makamlara iddiaları

konusunda yeterli bir izahta bulunmadıkları ya da somut bilgi veya belgeler

sunmadıkları görülmüştür. İdare mahkemelerinin yapmış oldukları

değerlendirmelerden ve ulaştıkları sonuçlardan ayrılmayı gerektirir bir durum

bulunmamaktadır.

30. Belirtmek gerekir ki bazı başvurucuların menşe

ülkelerinde siyasi istikrarsızlık veya iç karışıklık nedeniyle insan hakları

ihlalleri yaşandığı değerlendirilse dahi geri gönderilen ülkenin koşullarının

kamu makamları tarafından resen araştırılması gerektiğine ilişkin kural,

başvurucuların bu konuda açıklamada bulunma yükümlülüğünü ortadan

kaldırmamaktadır (Yryskul Beishenaliev, B. No: 2016/7458, 20/4/2017, §

51).

31. Nitekim Anayasa Mahkemesi başvurucuların tedbir

taleplerini değerlendirirken sınır dışı etme işlemi nedeniyle başvurucuların

maddi veya manevi bütünlüklerinin bir tehlike altında bulunmadığını tespit

etmiştir. Tedbir talebine ilişkin yapılan değerlendirmelerden sonra başvuru

dosyalarının esasını etkileyip farklı bir karar vermeyi gerektirecek nitelikte

yeni bilgi veya belgeler başvurucular tarafından sunulmuş değildir.

32. Öte yandan sınır dışı etme kararı nedeniyle aile

birliğinin bozulacağını ileri süren başvurucular, ailelerinden neden ayrılmak

zorunda kalacaklarını, diğer bir deyişle istedikleri takdirde kendileriyle

birlikte ülkelerine dönebilecekleri anlaşılan aile fertlerinin neden ülkelerine

geri gidemeyeceklerini inandırıcı bir izahla ortaya koyamadıkları görülmektedir

(Peri Kırık, B. No: 2015/19795, 9/1/2019, § 26). Dolayısıyla bu konudaki

iddialarının da savunulabilir olduğunu söyleyebilmek mümkün gözükmemektedir.

33. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların iddialarının

savunulabilir nitelikte olmadığı anlaşıldığından başvuruların açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

C. İdari

Gözetim Kararına İlişkin İddialar Yönünden

1. Başvurucuların

İddiaları

34. Bir kısım başvurucu; hukuka aykırı (keyfî) olarak

idari gözetim altında tutulmaları nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği

haklarının, insan haysiyetine aykırı koşullarda geri gönderme merkezlerinde

tutulmaları nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş

ve bu konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir başvuru

mekanizması bulunmadığını ifade etmiştir.

2. Değerlendirme

35. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari

gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri

Bakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve

eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerin idari yargıda tam

yargı davası açılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun

-sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğu

biçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlinde

etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir (B.T., §§

45-58).

36. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona

erdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla

özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri

maddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma,

yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam

yargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel

başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır (B.T.,

§ 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37).

37. Başvurucuların geri gönderme merkezlerinden

salıverildiği görülmüştür. Bu durumda söz konusu başvurucuların geri gönderme

merkezlerinde tutulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve

güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiaları bakımından yukarıda açıklanan

ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.

38. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısmının diğer

kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

39. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle

mevcut başvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari

davaların süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması

zorunluluğu hasıl olmuştur.

40. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde

açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların

süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir.

Öte yandan inceleme konusu başvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki

içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce

tam yargı davası yolu tüketilmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine yapılan

müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez

bulunmasını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece

mahkemelerince bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden

olmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir (B.T.,

§ 59).

A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların adli

yardım taleplerinin KABULÜNE,

B. 1. Sınır dışı etme işleminden dolayı kötü muamele

yasağının ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

2. İdari gözetim altında tutulmadan dolayı kişi hürriyeti

ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın

başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama

giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,

D. Kararın bir örneğinin bilgi için İçişleri Bakanlığı

Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne GÖNDERİLMESİNE,

E. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi

kabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF

TUTULMALARINA 27/1/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Rıdvan GÜLEÇ Basri BAĞCI Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucu : Oyatullo KURBONOV ve diğerleri (bkz. ekli liste)