Rifat Algan Başvurusu (B. No: 2014/19138)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, ilköğretim okulunun ek bina inşaatı sırasında konuta

zarar verilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına

ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 27/11/2014 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm

tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve

esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına

(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü sunmuştur.

7. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda

bulunmuştur.

III. OLAY VE OLGULAR

8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili

olaylar özetle şöyledir:

9. Batman'ın Kozluk ilçesine bağlı Yukarı Güneşli Mahallesi'nde

bulunan 216 ada 10 parsel sayılı taşınmaz, tapuda "kârgir

ev ve avlusu" niteliğiyle başvurucu adına kayıtlıdır. Bu taşınmaz üzerinde

başvurucuya ait iki daireden oluşan iki katlı bir bina, çeşitli ağaçlar ile

tarımsal ürünler bulunmaktadır. Yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi

alınmadan kullanılan bu yapı için 1/1/1983 tarihinde elektrik aboneliği ihdas

edilmiş olup Kozluk Belediyesince (Belediye) olay tarihinden önce -belirtilmeyen

bir tarihte- su aboneliği de tesis edilmiştir.

10. Batman'ın Kozluk ilçesi Yatılı Bölge İlköğretim Bölge Okulu

ek bina inşaatının temel kazısı sırasında 1/7/2005 tarihinde heyelan (toprak

kayması) meydana gelmiştir. Bu toprak kayması sonucu kara yolu, yolun üstünde

yer alan konutlar ve içme suyu şebekesi olumsuz etkilenmiş; başvurucunun

taşınmazı üzerindeki bina da ağır hasar görmüş ve bütünüyle kullanılamaz hâle

gelmiştir.

11. Heyelanın meydana geldiği mahalde yapılan inceleme sonucu

Bayındırlık ve İskân Müdürü, Devlet Su İşleri Şube Müdürü, Karayolları 9. Bölge

Müdürü, Belediye Başkanı, Millî Eğitim Müdürü ve jeoloji mühendisleri

tarafından 4/7/2005 tarihli bir tutanak düzenlenmiştir. Bu tutanakta; okul

inşaatının temeli açıldıktan sonra zeminde hareketlilik meydana geldiği, bu

hareketlilik sonucu yol ve yolun üstündeki üç evde kayma ve çatlaklar oluştuğu

ifade edilmiştir.

12. Karayolları Bölge Müdürlüğünce Belediye Başkanlığına

gönderilen 18/7/2005 tarihli yazıda, Bayındırlık Batman İl Müdürlüğünce

yaptırılan yatılı bölge okulu temel kazısının kontrolsüz olarak yapılması

sonucu yolda göçmeler şeklinde heyelan oluştuğu ve yol üstünde bulunan evlerde

büyük oranda çatlaklar meydana geldiğinin tespit edildiği belirtilmiştir.

13. Başvurucu, zararının tespiti istemiyle Kozluk Sulh Hukuk

Mahkemesinden delil tespiti talebinde bulunmuştur. Mahkeme; taşınmazın başında

inşaat, jeoloji ve ziraat mühendislerinden oluşturulan bir bilirkişi kuruluyla

birlikte keşif yapmıştır. İnşaat ve jeoloji uzmanı teknik bilirkişilerin

raporunda; başvurucunun taşınmazındaki yapıda heyelan ve yamaç hareketleri

nedeniyle çatlaklar oluştuğu ve yapının tamamen kullanılamaz durumda olduğu, bu

heyelan ve yamaç hareketliliğine ise okul inşaatının sebep olduğu

belirtilmiştir. Raporda, zarar gören binanın değerinin 31.000 TL olduğu

açıklanmıştır. Ziraat uzmanı teknik bilirkişinin raporunda ise taşınmaz

üzerindeki tarımsal ürünlerin zarar gördüğü ve zarar miktarının ise 1.743 TL

olduğu bildirilmiştir.

A. Ceza Davası Süreci

14. Olayla ilgili olarak Kozluk Cumhuriyet Başsavcılığınca ceza

soruşturması başlatılmış ve yürütülen soruşturma neticesinde taksirle bina

çökmesine ve toprak kaymasına sebep olma suçundan Ç.K. ve S.İ.nin

cezalandırılmaları istemiyle iddianame düzenlenmiştir. İddianamenin kabulüyle

Kozluk Sulh Ceza Mahkemesinde görülen yargılama sırasında istinabe yoluyla

inşaat, jeoloji ve hukuk alanlarında uzman üç kişilik bilirkişi heyetinden

rapor alınmıştır. Bilirkişi Kurulunun 13/9/2007 tarihli raporunda, inşaatın

zemin durumunun zemin etüt raporunda belirtilmesine rağmen yüklenici tarafından

temel derin kazı hafriyatı yapılırken gerekli önlemlerin alınmadığı, bu

hasardan yüklenici firma, Belediye ve idarenin sorumlu olduğu belirtilmiştir.

15. Mahkeme 3/5/2011 tarihinde sanıkların beraatine

karar vermiştir. Kararın gerekçesinde; sanık Ç.K. yönünden suçun işlendiğinin

sabit olmaması, sanık S.İ. yönünden ise taksire dayanan bir kusurunun

bulunmadığı belirtilmiştir.

16. Başvurucunun da aralarında olduğu katılan vekili tarafından

hüküm temyiz edilmiştir. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 19/11/2012 tarihli

ilamıyla, eksik araştırmaya dayalı olarak verildiği gerekçesiyle hükmün

bozulmasına karar verilmiştir.

17. Bozma ilamına uyan Mahkeme, yeniden bilirkişi raporu almış

ve bu raporu hükme esas alarak sanıkların atılı suçu işledikleri sonucuna

varmış; 16/4/2013 tarihinde sanıklar hakkında verilen mahkûmiyet hükümlerinin

açıklanmasının geri bırakılmasına karar vermiştir. Karar, itiraz edilmeksizin

kesinleşmiştir.

B. Tam Yargı Davası

Süreci

18. Başvurucu 12/12/2005 tarihinde Bayındırlık ve İskân

Bakanlığı ile Millî Eğitim Bakanlığı aleyhine Diyarbakır 1. İdare Mahkemesinde

tam yargı davası açmıştır. Dava dilekçesinde, okul inşaatı sırasında taşınmaz

üzerindeki konut ve bahçeye zarar verildiği belirtilerek 32.743 TL tutarındaki

maddi zararın tazmin edilmesi talep edilmiştir. Başvurucu ayrıca evin

oturulamaz durumda olması nedeniyle 1.000 TL kira bedelinin tazmini talebinde

bulunmuştur.

19. Mahkemenin husumette yanılgı olduğu yönündeki ara kararı

sonrası Batman Valiliği ve Belediye davaya dâhil edilerek yargılamaya devam

edilmiştir.

20. Mahkeme 29/6/2009 tarihli kararı ile davanın kısmen

kabulüyle delil tespiti dosyasında zirai zarar -taşınmaz üzerindeki ağaç ve

zirai ürünler yönünden- olarak tespit edilen 1.743 TL tutarındaki tazminatın

idareye başvuru tarihi olan 16/9/2005 tarihinden itibaren işletilecek yasal

faiziyle birlikte davalı Batman Valiliğinden alınarak davacıya ödenmesine karar

vermiştir. Mahkeme, diğer tazminat istemleri ile Belediye aleyhine açılan

davanın ise reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde, zarar gören konuta

ait yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesinin bulunmadığı tespitine yer

verilmiştir. Mahkemeye göre, kanuna aykırı olarak inşa edilen ve yıktırılması

gereken başvurucuya ait evde okul inşaatı çalışmaları sırasında meydana gelen

toprak kayması sonucu doğan zararın tazminine olanak bulunmamaktadır. Mahkeme,

olay nedeniyle başvurucunun zirai ürünlerindeki zararın ise zarara yol açan

okul yapım faaliyetini yürüten Valilikçe karşılanması gerektiğini belirtmiş; bu

kısım yönünden davanın kabulü gerektiği sonucuna varmıştır.

21. Kararın karşıoy yazısında; zarara

uğrayan yapının başvurucuya ait olduğu, elektrik ve su aboneliklerinin

bulunduğu, senelerce başvurucu ile ailesi tarafından kullanıldığı

belirtilmiştir. Bu yazıda ayrıca yapının her zaman ruhsata bağlanabilmesinin

mümkün olduğuna dikkat çekilmiş, zararın bütünüyle başvurucuya yükletilmesinin

hakkaniyetli olmadığı ifade edilmiştir.

22. Başvurucu, kararı temyiz etmiş; Danıştay Onuncu Dairesinin

4/4/2013 tarihli ilamıyla hükmün oyçokluğuyla onanmasına karar verilmiştir. Karşıoy yazısında, başvurucunun maliki olduğu taşınmazda

yapı ruhsatı ile yapı kullanma izin belgesi bulunmamakla birlikte her türlü

belediye hizmetlerinden faydalandığı belirtilmiştir. Ayrıca davalı idarenin

hizmet kusuru ile başvurucunun iskân ruhsatı bulunmayan binada oturması

nedeniyle oluşan kusur durumunun birlikte değerlendirilmek suretiyle karar

verilmesi gerektiği görüşü açıklanmıştır.

23. Başvurucunun karar düzeltme istemi de aynı Dairenin

26/6/2014 tarihli ilamıyla yine oyçokluğuyla reddedilmiştir.

24. Nihai karar, başvurucu vekiline 31/10/2014 tarihinde tebliğ

edilmiştir.

25. Başvurucu 27/11/2014 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ HUKUK

A. Ulusal Hukuk

26. 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun "Yapı ruhsatiyesi" kenar

başlıklı 21. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Bu Kanunun kapsamına giren bütün yapılar için

26 ncı maddede belirtilen istisna dışında belediye

veya valiliklerden yapı ruhsatiyesi alınması mecburidir.”

27. 3194 sayılı Kanun’un "Ruhsat

alma şartları" kenar başlıklı 22. maddesi şöyledir:

“Yapı ruhsatiyesi almak için belediye, valilik

bürolarına yapı sahipleri veya kanuni vekillerince dilekçe ile müracaat edilir.

Dilekçeye sadece tapu (istisnai hallerde tapu senedi yerine geçecek belge),

mimari proje, statik proje, elektrik ve tesisat projeleri, resim ve hesapları, röperli veya yoksa, ebatlı kroki eklenmesi gereklidir.

Belediyeler veya valiliklerce ruhsat ve ekleri

incelenerek eksik ve yanlış bulunmuyorsa müracaat tarihinden itibaren en geç

otuz gün içinde yapı ruhsatiyesi verilir.

Eksik veya yanlış olduğu takdirde; müracaat

tarihinden itibaren onbeş gün içinde müracaatçıya

ilgili bütün eksik ve yanlışları yazı ile bildirilir. Eksik ve yanlışlar

giderildikten sonra yapılacak müracaattan itibaren en geç onbeş

gün içinde yapı ruhsatiyesi verilir.”

28. 3194 sayılı Kanun’un "Yapı

kullanma izni" kenar başlıklı 30. maddesi şöyledir:

“Yapı tamamen bittiği takdirde tamamının,

kısmen kullanılması mümkün kısımları tamamlandığı takdirde bu kısımlarının

kullanılabilmesi için inşaat ruhsatını veren belediye, valilik bürolarından; 27

nci maddeye göre ruhsata tabi olmayan yapıların

tamamen veya kısmen kullanılabilmesi için ise ilgili belediye ve valilikten

izin alınması mecburidir. Mal sahibinin müracaatı üzerine, yapının ruhsat ve

eklerine uygun olduğu ve kullanılmasında fen bakımından mahzur görülmediğinin

tespiti gerekir.

Belediyeler, valilikler mal sahiplerinin

müracaatlarını en geç otuz gün içinde neticelendirmek mecburiyetindedir. Aksi

halde bu müddetin sonunda yapının tamamının veya biten kısmının kullanılmasına

izin verilmiş sayılır.

Bu maddeye göre verilen izin yapı sahibini

kanuna, ruhsat ve eklerine riayetsizlikten doğacak mesuliyetten kurtarmayacağı

gibi her türlü vergi, resim ve harç ödeme mükellefiyetinden de kurtarmaz.”

29. 3194 sayılı Kanun’un

"Kullanma izni alınmamış yapılar" kenar başlıklı 31.

maddesi şöyledir:

“İnşaatın bitme günü, kullanma izninin

verildiği tarihtir. Kullanma izni verilmeyen ve alınmayan yapılarda izin

alınıncaya kadar elektrik, su ve kanalizasyon hizmetlerinden ve tesislerinden

faydalandırılmazlar. Ancak, kullanma izni alan bağımsız bölümler bu

hizmetlerden istifade ettirilir.”

30. 3194 sayılı Kanun’un

"Ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı olarak başlanan yapılar" kenar

başlıklı 32. maddesi şöyledir:

“Bu Kanun hükümlerine göre ruhsat alınmadan

yapılabilecek yapılar hariç; ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve

eklerine aykırı yapı yapıldığı ilgili idarece tespiti, fenni mesulce tespiti ve

ihbarı veya herhangi bir şekilde bu duruma muttali olunması üzerine, belediye

veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir. Yapı mühürlenerek

inşaat derhal durdurulur.

Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine

asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. Bu tebligatın bir nüshasıda muhtara bırakılır.

Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı

sahibi, yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak, belediyeden

veya valilikten mühürün kaldırılmasını ister.

Ruhsata aykırılık olan yapıda, bu aykırılığın

giderilmiş olduğu veya ruhsat alındığı ve yapının bu ruhsata uygunluğu,

inceleme sonunda anlaşılırsa, mühür, belediye veya valilikçe kaldırılır ve

inşaatın devamına izin verilir.

Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata

aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu

kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı

sahibinden tahsil edilir.”

B. Uluslararası Hukuk

31. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında,

mülkiyet hakkının kapsamı konusunda mevzuat hükümlerinden ve derece

mahkemelerinin bunlara ilişkin yorumundan bağımsız olarak “özerk bir yorum”

esas alınmaktadır (Depalle/Fransa [BD], B. No: 34044/02, 29/3/2010 §

62; Anheuser-Busch Inc./Portekiz

[BD], B. No: 73049/01, 11/1/2007, § 63; Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99,

30/11/2004, § 124; Broniowski/Polonya [BD], B. No: 31443/96, 22/6/2004,

§ 129).

32. AİHM, mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasının ancak

müdahalenin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek 1 No.lu

Protokol'ün 1. maddesinin anlamı kapsamında bir "mülk" ile ilişkili

olması durumunda ileri sürülebileceğini belirtmektedir. Buna göre alacak

haklarını da içeren mevcut mülk veya mal varlığı yanında mülkiyet hakkının elde

edilebileceği yönündeki en azından bir "meşru beklenti" de mülkiyet

hakkı kapsamında değerlendirilebilir (Kopecký/Slovakya [BD], B. No: 44912/98,

28/9/2004,§ 35; Lihtenştayn Prensi Hans-Adam II/Almanya [BD], B. No: 42527/98,

12/7/2001, § 83; meşru beklenti kavramının ilk defa geliştirildiği kararlar

için bkz. Pine Valley Developments

Ltd ve diğerleri/İrlanda, B. No: 12742/87,

29/11/1991, § 51; Stretch/Birleşik Krallık, B. No: 44277/98,

24/6/2003, § 35; Pressos Companía Naviera S.A. ve diğerleri/Belçika, B. No:

17849/91, 20/11/1995, § 31).

33. Öneryıldız/Türkiye kararına konu olayda, Ümraniye

çöplüğünde meydana gelen metan gazı patlaması sonucu gerçekleşen toprak kayması

dolayısıyla başvurucuya ait gecekondu zarar görmüştür. AİHM, başvurucunun

konutunun bulunduğu taşınmazın Hazineye ait olduğunu ve bir gün bu taşınmazı

devralma beklentisinin mülk teşkil etmediğini kabul etmiştir. Ancak AİHM, 1988

yılında ruhsatsız olarak inşa edilmesinden 1993 yılında meydana gelen kazaya

kadar belediye makamlarınca anılan taşınmazda bulunan gecekondunun

yıktırılmadığına dikkat çekmiştir. Kararda, yetkili makamların başvurucu ve

yakın akrabalarının bu evde oluşturdukları toplum ve aile çevresinde hiç

rahatsız edilmeden yaşamasına izin verildiği, üstelik başvurucudan emlak

vergisi alındığı ve ücret karşılığında kamu hizmetlerinden yararlanmalarının

sağlandığı belirtilmiştir. AİHM bu sebeple yetkili makamların başvurucu ve

akrabalarının meskenleri ve taşınır mallarında mülkiyet hakkına ilişkin bir

menfaate (proprietary interest) sahip

olduğunun fiilî (de facto)

olarak kabul edildiği tespitinde bulunmuştur. AİHM; imar uygulamaları

bakımından belirli bir takdir yetkisi olduğunu ancak bu takdir hakkının

zamanında, uygun ve hepsinden önemlisi tutarlı bir şekilde harekete geçme

yükümlülüğünü sona erdirmeyeceğini belirtmiştir. AİHM'e

göre somut olayda bu yükümlülüğe uyulmadığı gibi kaçak yapıları engellemeye

yönelik kanunların uygulanmasında oluşturulan belirsizliğin başvurucunun

meskenine ilişkin durumun bir gece içinde değişebileceğini sanmasına neden

olması mümkün değildir. AİHM, başvurucunun meskenine yönelik mülkiyet hakkına

ilişkin menfaatinin Sözleşme'ye ek 1 No.lu

Protokol'ün 1. maddesinin ilk cümlesi çerçevesinde önemli bir menfaat ve

dolayısıyla bir "mülk" oluşturduğu sonucuna varmıştır (Öneryıldız/Türkiye, §§ 124-129).

34. Öneryıldız/Türkiye kararında başvuru, mülkiyetten

barışçıl yararlanmaya ilişkin birinci kural ve mülkiyet hakkına ilişkin

devletin pozitif yükümlülükleri çerçevesinde incelenmiştir. AİHM, somut olayda

olguların ve ilgili mevzuatın karmaşık olduğunu tespit etmiş ve başvurucunun da

devletin yaptığı bir şey nedeniyle değil hiçbir şey yapmaması nedeniyle

şikâyetçi olduğunu vurgulamıştır (Öneryıldız/Türkiye,

§§ 133, 134). AİHM bu sebeple somut olayda bir müdahalenin söz

konusu olmadığını ancak devletin başvurucunun mülkiyet hakkı kapsamındaki

menfaatini korumak için üzerine düşen pozitif yükümlülükleri yerine getirmesi

gerektiğini belirtmiştir. AİHM, netice olarak başvurucunun konutunun

yıkılmasının önlenmesi için gerekli tedbirlerin alınmadığı kanaatiyle mülkiyet

hakkının ihlaline karar vermiştir(Öneryıldız/Türkiye,

§§ 133-138).

35. Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye (B. No:

22035/10, 15/11/2016) kararına konu olay, 1997 yılında yaptırılan başvuruculara

ait konutun bir okul inşaatı sırasında zarar görmesi nedeniyle mülkiyet

hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir. Bu olayda derece mahkemeleri

konutun ruhsatsız olduğu gerekçesiyle başvurucuların tazminat taleplerini

reddetmişlerdir. Öneryıldız/Türkiye kararına atıfla ruhsatsız olarak

yapılmış olsa da kamu makamlarınca bu yapının yıktırılmadığı veya yıkımı

yönünde bir işleme de girişilmediğine dikkat çekilerek tapuya tescil edilen

konut yönünden başvurucuların Sözleşme'ye ek 1 No.lu

Protokol'ün 1. maddesinin birinci paragrafında ifade edilen anlamda mülk teşkil

edebilecek menfaatlerinin olduğu belirtilmiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 40-47). AİHM; başvuruyu

genel ilke niteliğindeki mülkiyetten barışçıl yararlanma hakkına ilişkin

birinci kural çerçevesinde incelemiş (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 52, 55), müdahalenin kanuni

dayanağının çevreyi korumak yönünde bir meşru amacı içerdiğini kabul etmiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 68, 69).

Ancak AİHM'e göre somut olayın koşullarında oluşan

maddi zarara rağmen başvurucuların tazminat taleplerinin reddedilmesi,

başvurucuların mülkiyet hakkı kapsamındaki menfaatleri ile kamunun yararı

arasındaki adil dengeyi bozmuş; başvuruculara aşırı ve olağan dışı bir külfet

yükletilmesine yol açmıştır. AİHM, bu gerekçelerle başvurucuların mülkiyet

haklarının ihlaline karar vermiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 70, 71).

V. İNCELEME VE GEREKÇE

36. Mahkemenin 22/2/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

ve Bakanlık Görüşü

37. Başvurucu; mülkiyeti kendisine ait olan taşınmazın tapu

kaydında konutunun da tescil edilmiş olduğunu, ayrıca imar planında öncesinde

bu taşınmazın konut alanında kaldığını, dolayısıyla konutunun ruhsata

bağlanabilecek yapılardan olduğunu belirtmiştir. Başvurucu, Kozluk ilçesinde

imar ve şehircilik açısından kamusal hiçbir uygulama yapılmadığını ve bu

ilçedeki yapıların %99'unun yapı ruhsatının mevcut olmadığını ifade etmiştir.

Başvurucu, yapının zarar görmesi durumunda ruhsatsız dahi olsa oluşan zararın

kusuru olan idare tarafından tazmin edilmemesinin AİHM kararlarına aykırılık

teşkil ettiğini vurgulamıştır.

38. Başvurucu; ruhsatsız olsa da taşınmazı üzerindeki yapıya

elektrik ve su bağlandığına, belediye hizmetlerinden yararlandığına ve idare

tarafından yürütülen kontrolsüz temel kazı faaliyeti nedeniyle evinin zarar

gördüğüne dikkat çekmiştir. Başvurucu, bütün bunlara rağmen meydana gelen

zararın tamamına katlanmasının kendisinden beklenmesinin idarenin yürüttüğü

hizmetlerden sorumlu olması gerektiği kuralına aykırılık teşkil ettiğini

belirtmiş ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

39. Bakanlık görüşünde, evinin hukuka aykırı olarak

yapıldığından dolayı mülk teşkil edip etmediğinin değerlendirilmesi gerektiği

belirtilmiştir. Bakanlık ayrıca, ruhsata aykırı yapılar ile ilgili hükümlerin

sağlıklı ve güvenli yapılaşmanın sağlanması ve hukuka aykırı yapılaşmanın

önlenmesi bakımından önem arz ettiğini ifade etmiştir. Bakanlık, bir ihlal

tespit edildiği takdirde ise uygun bir tazminata hükmedilmesinin yerinde

olacağı kanaatini bildirmiştir.

40. Başvurucu; cevap dilekçesinde, zarar gören konutun yapıldığı

tarihte bir imar planının mevcut olmadığını, ayrıca başvuruya konu olay

yüzünden ruhsat alabilme imkânının da ortadan kaldırıldığını belirtmiştir.

Başvurucu, bunun yanında taşınmazın tapu kaydında binanın tescilli olduğunu ve

Belediyenin buraya yol, su ve kanalizasyon hizmeti götürmüş olduğunu ifade

etmiştir. Başvurucuya göre hakkında yıkım kararı bulunmayan konutuna zarar

verilmiş olup binanın ruhsatsız olması hukuka aykırı eyleme meşruluk

kazandırmaz. Başvurucu sonuç olarak mülkünden meşru olmayan yöntemle ve

karşılığı ödenmeksizin yoksun bırakıldığını ileri sürmüştür.

B. Değerlendirme

41. Anayasa’nın 35. maddesi şöyledir:

“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla

sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına

aykırı olamaz.”

1. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

42. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine

karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan

mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna

karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

a. Mülkün Varlığı

i. Genel İlkeler

43. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimse,

önce böyle bir hakkının var olduğunu kanıtlamak zorundadır (Mustafa Ateşoğlu ve diğerleri, B. No:

2013/1178, 5/11/2015, §§ 49-54).

44. Anayasa'nın 35. maddesinin birinci fıkrasında "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına

sahiptir." denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye

bağlanmıştır. Anayasa'nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı,

ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı

hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20). Bu bağlamda

mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve

gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve

fikrî hakların yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet

hakkının kapsamına dâhildir (Mahmut Duran ve

diğerleri, B. No: 2014/11441, 1/2/2017, § 60).

45. Anayasa'da yer alan mülkiyet hakkı mevcut mal, mülk ve

ekonomik değerleri koruyan bir temel haktır. Kişinin hâlihazırda sahibi

olmadığı bir mülkün mülkiyetini kazanma hakkı -bu konudaki menfaati ne kadar

güçlü olursa olsun- mülkiyet kavramı içinde değildir (Kemal Yeler ve Ali Arslan Çelebi, B. No:

2012/636, 15/4/2014, § 36).

46. Kamu malı niteliğindeki taşınmazlar (arazi) üzerinde şehir planlaması

ile ilgili düzenlemelere aykırı olarak inşa edilen yapıların kullanılmasından

kaynaklanan ekonomik menfaatin bazı durumlarda Anayasa'nın 35. maddesi

kapsamında mülk teşkil etmesi mümkündür. Bu bakımdan şehir planlaması ile

ilgili düzenlemelere aykırı şekilde inşa edilmiş olması sebebiyle idari

makamlarca her an yıkımı mümkün bulunmasına rağmen bu yönde bir girişimde

bulunulmaması ve önlem alınmaması, uzunca bir süre bu duruma sessiz kalınması

ve esasen yapı sebebiyle vergi tahsil etmek veya yapı için kamu hizmetlerinden

yararlandırılması suretiyle bu alanlarda sosyal ortam ve aile ortamının

oluşturulmasına izin verilmesi hâlinde inşa edilen yapının kullanılmasından

kaynaklanan ekonomik değerin Anayasa'nın 35. maddesi çerçevesinde önemli bir

mal varlığı değeri, dolayısıyla bir "mülk" oluşturduğunun kabul

edilmesi gerekir (Nazif Kılıç, B.

No: 2014/5162, 15/6/2016, § 35).

47. Anayasa Mahkemesi Nazif

Kılıç başvurusunda, gecekondunun başvurucu tarafından yaptırıldığına

ve uzun bir zamandan bu yana kullanıldığına dikkat çekmiştir. Kararda; kaçak

olarak inşa edildiği anlaşılan gecekondunun yıkımı ve izinsiz dikilen ağaçların

sökülmesi için gerekli imkânlara sahip bulunan idarece uzun bir süre girişimde

bulunulmadığı gibi belediyecilik hizmetleri sunulması suretiyle bu alanda

sosyal ortam ve aile çevresinin kurulmasına müsaade edilmesi karşısında yıkılan

gecekondu ve sökülen ağaçların kullanımının başvurucu yönünden önemli bir

ekonomik menfaat teşkil ettiği, bu yönden başvurucunun mülkiyet hakkının

bulunduğu kabul edilmiştir (Nazif Kılıç,§

40).

48. Ayşe Öztürk

(B. No: 2013/6670, 10/6/2015) başvurusu ise tapu tahsis belgesi bulunan

taşınmaz üzerindeki konutun tazminat ödenmeksizin yıktırılmasına ilişkindir. Bu

kararda da tapu tahsis belgesiyle başvurucuya tahsis edilen arazi üzerinde

başvurucu tarafından bina yapıldığı ve uzun süredir kullanıldığı, Maliye

Hazinesi tarafından bina yapılmasına veya kullanılmasına engel olunmadığı gibi

binaya ilişkin emlak vergilerinin de tahsil edildiği vurgulanmıştır. Anayasa

Mahkemesi -arazi üzerindeki binanın başvurucu tarafından yapılarak kullanıldığı

ve Maliye Hazinesinin herhangi bir itirazının olmadığı dikkate alındığında-

bina üzerinde başvurucunun mülkiyet hakkının bulunduğunu kabul etmiştir (Ayşe Öztürk,§ 85).

ii. İlkelerin Olaya

Uygulanması

49. Somut olayda uyuşmazlık konusu binanın bulunduğu taşınmaz,

tapuda başvurucu adına kayıtlıdır. Yatılı Bölge İlköğretim Bölge Okulu ek bina

inşaatının temel kazısı sırasında 1/7/2005 tarihinde bir toprak kayması meydana

gelmiş olup bu toprak kayması nedeniyle başvurucunun taşınmazı üzerindeki meyve

ağaçları ve başvurucu tarafından yaptırılan bina zarar görmüştür. Başvurucunun

zarar gördüğünü belirttiği meyve ağaçlarına yönelik tazminat istemi derece

mahkemelerince kabul edilmiş olup başvurucunun bu yönden bir şikâyeti

bulunmamaktadır. Başvurucunun yaptırdığı bina da toprak kayması sonucu

kullanılamaz hâle gelmiş ancak başvurucunun zarar gören binası için tazminat

istemi reddedilmiştir. Derece mahkemelerinin davanın reddine ilişkin temel

gerekçeleri, binanın yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesinin

bulunmamasına dayanmaktadır. Gerçekten de başvurucunun da kabul ettiği üzere

zarar gören söz konusu binanın yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi

bulunmamaktadır.

50. Bununla birlikte başvurucu; bu yapıyı kendisinin

yaptırdığını, uzun yıllar elektriğin bağlı olduğu ve su aboneliği yaptırdığı bu

binada toprak kaymasının olduğu 2005 yılına kadar hiçbir engelleme ile

karşılaşmadan ailesi ile birlikte burada yaşadığını, tüm belediye

hizmetlerinden yararlandığını iddia etmiştir. Başvuru formu ekinde sunulan

bilgi ve belgeler incelendiğinde başvurucu ile Belediye arasında akdedilen

"2525" sayılı su abonman kaydının mevcut olduğu ve bu binaya 1/1/1983

tarihinde elektrik bağlandığı anlaşılmaktadır. Nitekim taşınmazda çeşitli

nitelik ve sayıda zirai ürünler de bulunmaktadır. Ayrıca taşınmazın tapu

kaydındaki vasfı da "kârgir ev ve avlusu"

olarak tescillidir. Yine başvurucu tarafından sunulan imar durum haritasında da

taşınmaz üzerinde yapının gösterildiği görülmektedir. Bu bakımdan söz konusu

yapının başvurucu tarafından yaptırıldığı ve uzun bir zamandan bu yana

kullanıldığı tartışmasızdır.

51. Çağdaş şehircilik ilkeleri çerçevesinde planlama ve imar

uygulamaları bakımından kamu makamlarının geniş takdir yetkileri mevcut olmakla

birlikte kamu makamlarının bu takdir yetkilerini zamanında, makul ve tutarlı

bir biçimde kullanmaları gerekmektedir. Somut olayda ise kaçak olarak inşa

edildiği anlaşılan bu yapının yıkımı için gerekli imkânlara sahip olan idarece

uzun bir süre girişimde bulunulmadığı gibi belediyecilik hizmetleri sunulması

suretiyle en azından 1983 yılından toprak kaymasının yaşandığı 2005 yılına

kadar yaklaşık yirmi iki yıl boyunca bu binada sosyal ortam ve aile çevresinin

kurulmasına müsaade edildiği anlaşılmaktadır. Bu kadar uzun bir süre boyunca

söz konusu binada yaşayan başvurucu ve ailesi yönünden binanın kullanımının

önemli bir ekonomik menfaat teşkil ettiği kuşkusuzdur. Kamu makamlarının

belirsizliğe yol açan edilgen tutumu karşısında başvurucunun bu durumun bir

anda değişebileceğini öngörmesi de beklenemez. Üstelik 3194 sayılı Kanun'un 32.

maddesine göre yapının belediyenin ihtarı üzerine imara uygun hâle getirilmesi

de söz konusu olabilmektedir. Dolayısıyla bu kadar uzun bir süre boyunca söz

konusu binanın kullanımının başvurucu bakımından önemli bir ekonomik menfaat

teşkil ettiği ve bu yönden başvurucunun Anayasa'nın 35. maddesi uyarınca

mülkiyet hakkı kapsamında korunması gereken bir menfaatinin mevcut olduğu kabul

edilmiştir.

b. Müdahalenin Varlığı

52. Anayasa’nın 35. maddesi ile mülkiyet hakkına temas eden

diğer hükümleri birlikte değerlendirildiğinde Anayasa'nın mülkiyet hakkına

müdahaleyle ilgili üç kural ihtiva ettiği görülmektedir. Buna göre Anayasa'nın

35. maddesinin birinci fıkrasında herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu

belirtilmek suretiyle "mülkten barışçıl yararlanma hakkı"na

yer verilmiş, ikinci fıkrasında da mülkten barışçıl yararlanma hakkına

müdahalenin çerçevesi belirlenmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında genel olarak

mülkiyet hakkının hangi koşullarda sınırlanabileceği belirlenerek aynı zamanda

"mülkten yoksun bırakma"nın şartlarının

genel çerçevesi de çizilmiştir. Maddenin son fıkrasında ise mülkiyet hakkının

kullanımının toplum yararına aykırı olamayacağı kurala bağlanmak suretiyle

devletin mülkiyetin kullanımını kontrol etmesine ve düzenlemesine imkân

sağlanmıştır. Anayasa'nın diğer bazı maddelerinde de devlet tarafından

mülkiyetin kontrolüne imkân tanıyan özel hükümlere yer verilmiştir. Ayrıca

belirtmek gerekir ki mülkten yoksun bırakma ve mülkiyetin düzenlenmesi,

mülkiyet hakkına müdahalenin özel biçimleridir (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, B. No: 2014/1546, 2/2/2017, §§

55-58).

53. Başvurucuya ait yapı, Valilik tarafından yürütülen bir okul

inşaatı sırasında meydana gelen toprak kayması sonucu zarar görmüştür.

Dolayısıyla kamu makamlarının doğrudan yürütmekte olduğu bir faaliyet sırasında

verilen bir zarar söz konusu olduğuna göre somut olay bağlamında başvurucunun

mülkiyet hakkına bir müdahalenin mevzubahis olduğu açıktır. Başvurucunun

mülkiyet hakkına yapılan bu müdahale, mülkiyetten yoksun bırakma niteliği

taşımadığı gibi mülkiyetin kamu yararına kullanımının kontrolü veya

düzenlenmesi gibi bir amacı da içermemektedir. Dolayısıyla müdahalenin

"mülkiyetten barışçıl yararlanma hakkına saygı"ya

ilişkin birinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir.

c. Müdahalenin İhlal

Oluşturup Oluşturmadığı

54. Anayasa’nın 13. maddesi şöyledir:

“Temel hak ve hürriyetler, özlerine

dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere

bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın

sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine

ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”

55. Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkı sınırsız bir hak

olarak düzenlenmemiş, bu hakkın kamu yararı amacıyla ve kanunla

sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken

temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri

düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesinin de gözönünde

bulundurulması gerekmektedir. Anılan madde uyarınca temel hak ve özgürlükler,

demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın

Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak

kanunla sınırlanabilir. Dolayısıyla mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin

Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanması, kamu yararı

amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerekmektedir (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, § 62).

i. Kanunilik

56. Anayasa'nın 35. maddesinin ikinci fıkrasında, mülkiyet

hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek

suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereği

ifade edilmiştir. Öte yandan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına

ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesi de "hak ve özgürlüklerin ancak kanunla

sınırlanabileceğini" temel bir ilke olarak benimsemiştir (Ali Ekber Akyol ve diğerleri, B. No:

2015/17451, 16/2/2017, § 51).

57. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerde ilk incelenmesi

gereken ölçüt, kanuna dayalı olma ölçütüdür. Bu ölçütün sağlanmadığı tespit

edildiğinde diğer ölçütler bakımından inceleme yapılmaksızın mülkiyet hakkının

ihlal edildiği sonucuna varılacaktır. Müdahalenin kanuna dayalı olması, iç

hukukta müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir ve öngörülebilir kuralların

bulunmasını gerektirmektedir (Türkiye İş Bankası

A.Ş. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, § 44). Kanunun varlığı

kadar kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlarının sonucunu

öngörebilecekleri kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir. Bir diğer ifadeyle

kanunun kalitesi de kanunilik koşulunun sağlanıp sağlanmadığının tespitinde

önem arz etmektedir (Necmiye Çiftçi ve

diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55).

58. Somut olayda derece mahkemeleri, başvurucunun zarar gören

binaya ilişkin tazminat talebini 3194 sayılı Kanun'un 21. ve 30. maddelerine

aykırı olarak yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi bulunmadığı

gerekçesiyle reddetmişlerdir. Derece mahkemelerine göre, 3194 sayılı Kanun'un

32. maddesine göre ruhsatsız yapıların yıkılması kanuni bir zorunluluk olup bu

sebeple idarenin başvurucunun zararını tazmin etmesine olanak bulunmamaktadır.

Ancak anılan madde incelendiğinde ruhsata aykırı yapılara ilişkin bir idari

usulün öngörüldüğü anlaşılmaktadır. Buna göre ruhsata aykırılığın öncelikle

idare tarafından tespit edilmesi ve ilgiliye bildirilmesi gerekmektedir. Bunun

ardından ise yapı sahibinin en çok bir ay içinde yapısını ruhsata uygun hâle

getirmesi veya ruhsat alabilmesi mümkün kılınmıştır.

59. Başvuru konusu olayda ise Belediye, böyle bir imara

aykırılık tespiti yapmadığı gibi başvurucuya bu yönde bir bildirimde de

bulunmamıştır. Üstelik tapuda bu taşınmaz üzerinde bir konutun mevcut olduğu

tescilli olup imar durum haritasında dahi bu yapının gösterildiği

görülmektedir. Dolayısıyla Belediyenin bu binanın varlığından haberdar olmaması

söz konusu değildir. Ancak buna rağmen Belediye, yaklaşık yirmi iki yıl boyunca

söz konusu binanın ruhsata uygun hâle getirilmesi ve bunun yapılmaması hâlinde

ise yıktırılması için herhangi bir girişimde bulunmamıştır. Bu durumda

ruhsatsız binanın durumu değerlendirilirken gerek kamu makamlarının söz konusu

edilgen tutumu gerekse de kanunda öngörülen, yapı sahibine binayı ruhsata tabi

tutma olanağı tanıyan idari prosedür gözönünde

tutulmalıdır.

60. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi'nin hukuk kurallarının

uygulanmasına yönelik şikâyetleri bakımından görevi bireysel başvurunun

ikincillik doğası gereği sınırlı olup bireysel başvuru kapsamındaki hak ve

özgürlüklere müdahale teşkil eden, bariz takdir hatası veya açık bir keyfîlik içeren durumlar dışında derece mahkemelerinin

hukuk kurallarını uygulama ve yorumlama bakımından takdir yetkisine

karışamayacağı daha önceki kararlarda açıklanmıştır (Ahmet Sağlam, B. No: 2013/3351, 18/9/2013, § 42). Somut

olayda da müdahalenin niteliğini dikkate alan Anayasa Mahkemesi, hukukun

uygulanmasına dair kamusal makamların yaklaşımının Anayasa'nın 35. maddesindeki

gereklilikleri karşılayıp karşılamadığı konusunda müdahalenin takip edilen

meşru amacı gerçekleştirmede başarılı olup olmadığını ve ölçülü olup olmadığını

sorgulayarak sonuca varacaktır.

ii. Meşru Amaç

61. Anayasa'nın 13. ve 35. maddeleri uyarınca mülkiyet hakkı

ancak kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilmektedir. Kamu yararı kavramı,

mülkiyet hakkının kamu yararının gerektirdiği durumlarda sınırlandırılması

imkânı vermekle bir sınırlandırma amacı olmasının yanı sıra mülkiyet hakkının

kamu yararı amacı dışında sınırlanamayacağını öngörerek ve bu anlamda bir

sınırlama sınırı oluşturarak mülkiyet hakkını etkin bir şekilde korumaktadır (Nusrat Külah, B. No: 2013/6151, 21/4/2016, §

53).

62. Kamu yararı, doğası gereği geniş bir kavramdır. Yasama ve

yürütme organları toplumun ihtiyaçlarını dikkate alarak neyin kamu yararına

olduğunu belirlemede geniş bir takdir yetkisine sahiptir. Kamu yararı konusunda

bir uyuşmazlığın çıkması hâlinde ise uzmanlaşmış ilk derece ve temyiz

yargılaması yapan mahkemelerin uyuşmazlığı çözmek konusunda daha iyi konumda

oldukları açıktır. Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru incelemesinde

kararların açıkça dayanaktan yoksun veya keyfî olduğu anlaşılmadıkça yetkili

kamu organlarının kamu yararı tespiti konusundaki takdirine müdahalesi söz

konusu olamaz. Müdahalenin kamu yararına uygun olmadığını ispat yükümlülüğü

bunu iddia edene aittir (Mehmet Akdoğan ve

diğerleri, B. No: 2013/817, 19/12/2013, §§ 34-36).

63. Anayasa'nın 56. maddesinde, herkesin sağlıklı ve dengeli bir

çevrede yaşama hakkına sahip olduğu düzenlenmiş; çevreyi geliştirmenin, çevre

sağlığını korumanın ve çevre kirliliğini önlemenin devlet ve vatandaşların

ödevi olduğu belirtilmiştir. İnşa edilecek yapıların imar mevzuatına uygun

olarak yapılmasının sağlanması ve bu kapsamda ilgili mevzuat hükümleri uyarınca

ruhsat alınmadan yapılabileceği açıkça düzenlenen yapılar hariç diğer yapıların

ruhsata bağlanması suretiyle yapılaşmanın fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun

olarak teşekkülü; sağlıklı, güvenli, kaliteli ve ekonomik yaşam çevrelerinin

oluşturulması bakımından önem teşkil etmektedir. Bu bakımdan yapılaşmanın fen,

sağlık ve çevre şartlarına uygunluğunun sağlanmasında ve buna ilişkin

düzenlemelerde kamu yararı bulunduğu kabul edilmelidir (Osman Yücel, B. No: 2014/4874, 15/6/2016,

§§ 82-84). Somut olay bakımından da derece mahkemelerince yapı ruhsatı ve yapı

kullanma izin belgesi bulunmadığı gerekçesiyle tazminat isteminin

reddedilmesinin kamu yararına dayalı meşru bir amacı içerdiği

değerlendirilmektedir.

iii. Ölçülülük

(1) Genel İlkeler

64. Son olarak kamu makamlarınca başvurucunun mülkiyet hakkına

yapılan müdahaleyle gerçekleştirilmek istenen amaç ile bu amacı gerçekleştirmek

için kullanılan araçlar arasında makul bir ölçülülük ilişkisinin olup olmadığı

değerlendirilmelidir.

65. Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca hak ve özgürlüklerin

sınırlandırılmasında dikkate alınacak ölçütlerden biri olan ölçülülük, hukuk

devleti ilkesinden doğmaktadır. Hukuk devletinde hak ve özgürlüklerin

sınırlandırılması istisnai bir yetki olduğundan bu yetki ancak durumun

gerektirdiği ölçüde kullanılması koşuluyla haklı bir temele oturabilir. Bireylerin

hak ve özgürlüklerinin somut koşulların gerektirdiğinden daha fazla

sınırlandırılması kamu otoritelerine tanınan yetkinin aşılması anlamına

geleceğinden hukuk devletiyle bağdaşmaz (AYM, E.2013/95, K.2014/176,

13/11/2014).

66. Ölçülülük ilkesi “elverişlilik”, “gereklilik” ve

“orantılılık” olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. “Elverişlilik” öngörülen

müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını,

“gereklilik” ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını

yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını,

“orantılılık” ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç

arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM,

E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2016/13,

K.2016/127, 22/6/2016; Mehmet Akdoğan ve

diğerleri, § 38).

67. Ölçülülük ilkesi gereği kişilerin mülkiyet hakkının

sınırlandırılması hâlinde elde edilmek istenen kamu yararı ile bireyin hakları

arasında adil bir dengenin kurulması gerekmektedir. Bu adil denge, başvurucunun

şahsi olarak aşırı bir yüke katlandığının tespit edilmesi durumunda bozulmuş

olacaktır (Arif Güven, B. No:

2014/13966, 15/2/2017, § 58). Müdahalenin ölçülülüğünü değerlendirirken Anayasa

Mahkemesi; bir taraftan ulaşılmak istenen meşru amacın önemini ve diğer

taraftan müdahalenin niteliğini, başvurucunun ve kamu otoritelerinin

davranışlarını da gözönünde tutarak başvurucuya

yüklenen külfeti dikkate alacaktır (Arif

Güven, § 60).

(2) İlkelerin Olaya

Uygulanması

68. Başvurucuya ait taşınmaz üzerinde inşa edilen bina, uzun

yıllar başvurucu tarafından yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi

alınmaksızın konut olarak kullanılmıştır. 1/7/2005 tarihinde Valilik tarafından

yaptırılan Yatılı Bölge İlköğretim Okulunun temel kazı faaliyetleri sırasında

alanda toprak kayması yaşanmıştır. Başvurucu, konutunun bu inşaat çalışması

nedeniyle zarar gördüğünü ileri sürmüştür. Kamu makamlarınca düzenlenen rapor

ve tutanaklarda, başvurucunun iddiasını doğrular biçimde binanın belirtilen

inşaat faaliyetinin neden olduğu toprak kayması sonucu zarar gördüğü

belirtilmiştir (bkz. §§ 10, 11). Başvurucu olayla ilgili olarak delil tespiti

isteminde bulunmuş ve Bilirkişi Kurulu raporunda da başvurucuya ait binanın

kullanılamaz hâle geldiği ve bu zarara ise Valilikçe yürütülen inşaat

faaliyetinin sebep olduğu belirtilmiştir (bkz. § 12). Nihayet derece

mahkemeleri de başvurucunun konutunda zararın meydana geldiğini, bu zarara ise

idarenin gözetimindeki inşaat faaliyeti nedeniyle oluşan toprak kaymasının yol

açtığını kabul etmiştir (bkz. §§ 19, 20). Nitekim derece mahkemeleri,

başvurucunun aynı taşınmaz üzerindeki meyve ağaçlarında meydana gelen zarar

nedeniyle maddi tazminat istemini kabul etmiştir. Dolayısıyla belirtilen

olgulara göre başvurucunun taşınmazının esas itibarıyla idarenin inşaat

faaliyeti yüzünden oluşan toprak kayması sonucu zarar gördüğü açıktır.

69. Başvurucu, uğradığı zararın tazmini istemiyle başvurduğu

idari ve yargısal yollardan olumlu bir sonuç alamamıştır. Başvurucunun açtığı

tam yargı davasında ilk derece mahkemesi, kanuna aykırı olarak inşa edilen ve

yıktırılması gereken yapı sebebiyle başvurucunun tazminat talep edemeyeceği

sonucuna varmıştır. Başvurucunun bu karara karşı yaptığı temyiz ve karar

düzeltme talepleri de Danıştayca reddedilerek hüküm

kesinleşmiştir. Bununla birlikte derece mahkemelerinin kararlarında kamusal

makamların tutum ve davranışlarının hiç irdelenmediği ve dikkate alınmadığı

görülmektedir.

70. Kamu makamlarının şehir planlama ve imar uygulamaları

çerçevesinde geniş takdir yetkileri bulunmaktadır. Ancak kamu makamlarının bu

takdir yetkilerini kullanırken bireylerin mülkiyet haklarının korunması için

zamanında, makul ve tutarlı bir biçimde hareket etmeleri beklenmektedir. Somut

olayda ise kamu makamları ruhsatı bulunmayan binanın bu durumunu tespit etme ve

gerekli idari işlemleri başlatma konusunda edilgen bir tutum takınmışlardır.

Bunun aksine 3194 sayılı Kanun'un 31. maddesine aykırı olarak bina için

belediyecilik hizmetlerinden yararlanılmasına izin verilmiş, başvurucu ve

ailesi en az yirmi iki yıldan beri bu binayı konut olarak kullanmıştır.

Yukarıda da değinildiği üzere başvurucu ve ailesinin sosyal bir çevre

oluşturdukları bu bina yönünden mülkiyet hakkı kapsamında ekonomik menfaatleri

oluşmuş olup kamu makamlarının belirtilen binanın yıkımına ilişkin uzun bir

süre boyunca devam eden edilgen tutumlarının bir anda değişmesini öngörmeleri

de beklenemez (bkz. § 51).

71. Ayrıca 3194 sayılı Kanun'un 32. maddesinde öngörülen idari

usulün Belediye tarafından uygulanmadığına özellikle dikkat çekmek gerekir.

Buna göre her ne kadar derece mahkemeleri binanın zaten kanuna aykırı olduğu

için yıkılması gerektiğini kabul etmişlerse de anılan Kanun maddesine göre

böyle bir yıkım zorunluluğunun olmayabileceği anlaşılmaktadır. Nitekim bu

hükümle yapı sahibine tebliğden itibaren en geç bir ay içinde yapı ruhsatı

alabilme imkânı tanınmaktadır. Belirtilen süre içinde yapının ruhsata uygun

hâle gelmemesi veya yapı ruhsatı alınamaması durumunda ancak yıkım mümkün

olabilmektedir.

72. Bunun da ötesinde binanın yapı kullanma izin belgesi veya

yapı ruhsatının bulunup bulunmaması, idarenin kusuruyla başvurucunun konutunda

zarara yol açıldığı olgusunu değiştirmemektedir. İdarenin ve derece mahkemelerinin

de kabul ettiği üzere kamu makamlarının gözetimi ve denetimi altında yürütülen

bir inşaat faaliyeti sırasında yaşanan toprak kayması sonucu başvurucunun

konutunda zarar meydana gelmiştir. Konuya ilişkin Bilirkişi Kurulu raporunda,

inşaat faaliyeti sırasında gerekli jeolojik inceleme ve etütlerin yapılarak

buna uygun tedbirlerin alınmaması sonucu toprak kaymasının yaşandığı

belirtilmiştir (bkz. § 13). Buna karşın somut olayda öncesinde binanın ruhsata

uygun hâle getirilmesine ilişkin usul de uygulanmadığına göre binanın her

durumda zaten yıkılacağı gerekçesiyle tazminat talebinin reddedilmesi, idarenin

kusuruna rağmen bütün zarara tek başına başvurucunun katlanması sonucuna yol

açmaktadır.

73. Başvuru konusu olayda, idarenin yürüttüğü inşaat faaliyeti

nedeniyle oluşan toprak kayması sonucu başvurucunun konutunda meydana gelen

zararın tazmin edilmesi yönündeki talebi, binanın ruhsatının bulunmadığı

gerekçesiyle reddedilmiştir. Dolayısıyla idarenin eylemi nedeniyle başvurucunun

konutu zarar görmüş, buna rağmen başvurucuya hiçbir tazminat ödenmemiştir. Buna

göre derece mahkemelerinin olayın gelişiminde kamu makamlarının tutum ve

yaklaşımlarını gözetmeyen bu katı yaklaşımının başvurucuya şahsi olarak aşırı

ve olağan dışı bir külfet yüklediği anlaşılmaktadır. Bu durumda başvurucunun

mülkiyet hakkının korunması ile kamunun yararı arasında olması gereken adil

dengenin başvurucu aleyhine bozulduğu ve müdahalenin ölçülü olmadığı sonucuna

varılmıştır.

74. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 35. maddesinde güvence

altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

3. 6216 Sayılı Kanun'un

50. Maddesi Yönünden

75. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi'nin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2)

numaralı fıkraları şöyledir:

“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun

hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı

verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması

gerekenlere hükmedilir…

(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından

kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama

yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında

hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya

genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama

yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesi'nin ihlal kararında açıkladığı

ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar

verir.”

76. Başvurucu, maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

77. Başvuruda, mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucuna

varılmıştır.

78. Mülkiyet hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan

kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğundan

kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere Diyarbakır 1. İdare

Mahkemesine gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

79. Yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın yetkili yargı

merciine gönderilmesine karar verilmesinin ihlal sonucu açısından yeterli bir

giderim sağladığı anlaşıldığından başvurucunun tazminat taleplerinin reddine

karar verilmesi gerekir.

80. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 206,10 TL harç ve 1.980

TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 2.186,10 TL yargılama giderinin başvurucuya

ödenmesine karar verilmesi gerekir.

B. Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet

hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

C. Kararın bir örneğinin mülkiyet hakkının ihlalinin

sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere

Diyarbakır 1. İdare Mahkemesine (E.2005/1049, K.2009/1276) GÖNDERİLMESİNE,

D. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDDİNE,

E. 206,10 TL harç ve 1.980 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam

2.186,10 TL yargılama giderinin BAŞVURUCUYA ÖDENMESİNE,

F. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Maliye

Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme

olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre

için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE

22/2/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Engin

YILDIRIM

Üyeler

:

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

Recep

KÖMÜRCÜ

Celal Mümtaz

AKINCI

Recai AKYEL Raportör : Özgür DUMAN Başvurucu : Rifat ALGAN Vekili : Av. Aladdin İRAZ