Travnik Üniversitesi Başvurusu (B. No: 2017/33627)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, yurt dışındaki üniversitenin denkliğinin

kaldırılmasına ilişkin işleme karşı açılan davada hukuka aykırı karar verilmesi

nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvuru 23/8/2017 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden

yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik

incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul

edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.

7. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda

bulunmuştur.

III. OLAY VE

OLGULAR

8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde olaylar özetle şöyledir:

9. Başvurucu; Bosna Hersek’te kurulmuş, Travnik şehrinde

faaliyet gösteren ve özel hukuk tüzel kişiliği olan bir üniversitedir.

10. Dışişleri Bakanlığının 23/10/2014 tarihli yazısında;

başvurucu Üniversitede verilen eğitimin dili ve barınma konusunda taahhüt

edilenlerin yerine getirilmediği, öğrencilerin mağdur edildiği yönünde gelen

şikâyetler üzerine Saraybosna Büyükelçiliği vasıtasıyla yerinde incelemeler

yapıldığı belirtilmiştir. Yazıda; bu inceleme sonucunda yapılan değerlendirmede

Üniversitedeki eğitimin yetersiz olduğu, Üniversitede para karşılığı diploma

verildiği, Türkiye'den herhangi bir eğitim görevlisinin bulunduğuna dair ikna

edici bir göstergenin mevcut olmadığı ifade edilmiş ve eğitim dili Boşnakça

olan bir üniversitede Türk öğrencilere ayrı sınıf açılmasının şüphe uyandırıcı

nitelik taşıdığı vurgulanmıştır.

11. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı (YÖK) Genel Kurulunun

12/2/2015 tarihli toplantısında, Travnik Üniversitesi hakkındaki şikâyetler

neticesinde söz konusu Üniversitenin tanınmamasına ve Başkanlıkça oluşturulacak

heyet tarafından Bosna Hersek'te inceleme yapılmasına karar verilmiştir.

12. Anılan karar uyarınca 27/3/2015 tarihinde Travnik

Üniversitesine bir ziyaret gerçekleştirilmiştir. Ziyaret sonucunda hazırlanan

değerlendirme raporunda;

- Üniversitenin herhangi bir sınav sonuç belgesi

aramaksızın ücret karşılığında öğrenci kabul ettiği ve söz konusu durumun

Türkiye'de mevcut sınav sistemini dolanma amacı taşıdığı ifade edilmiştir.

- Diş hekimliği ve hukuk fakültelerinde Türk öğrenciler

için ayrı sınıf açılmış olmasının Türkiye'den gelecek öğrenciler hesaba

katılarak yatırım yapıldığı görüntüsü verdiğine işaret edilmiştir.

- Üniversitenin Türkiye'den ders vermek üzere gelen

öğretim görevlilerinin isim listesini vermek istemediği vurgulanmıştır.

- Üniversiteye kaydolmak üzere gelen 20 öğrencinin sınır

dışı edildiği ancak bunun sebebinin açıklanmadığı dile getirilmiştir.

- Üniversitenin 550 Türk öğrencisi olmasına rağmen Türkçe

eğitim konusunda pilot uygulamaya geçtiği söylenerek Türk öğrencilerin pilot

uygulama konusunda denek olarak kullandığı belirtilmiş ve sonuç olarak tanıma

kararının kaldırılmasının yerinde olduğu rapor edilmiştir.

13. Başvurucu tarafından, Üniversitenin denkliğinin

tanınmasının kaldırılmasına ilişkin işlemin iptali istemiyle 20/4/2015

tarihinde dava açılmıştır. Dava dilekçesinde YÖK tarafından tanınma için

gerekli tüm şartları taşımasına rağmen denkliğin kaldırılmasının hukuk

kurallarına açıkça aykırı olduğu, Türkiye'den gelecek öğrencilerin alacağı

eğitim koşullarına ilişkin olarak büyük yatırımlar yapıldığı belirtilmiş ve

tesis edilen işlem nedeniyle maddi açıdan büyük bir zararla karşılaşılacağı

ileri sürülmüştür.

14. İdarenin cevap dilekçesinde, başvurucu ile ilgili

olarak yapılan şikâyetler neticesinde dava konusu kararın alındığı ve

oluşturulan heyetçe yapılan ziyaret sonrasında düzenlenen değerlendirme

raporunda yer alan tespitlerin tesis edilen işlemin yasal ve yerinde olduğunu

ispatladığı belirtilmiştir.

15. Ankara 2. İdare Mahkemesi (Mahkeme) 2/1/2017

tarihinde davayı reddetmiştir. Kararda, yukarıda belirtilen değerlendirme

raporunda yer alan hususlar açıklandıktan sonra davacı Üniversite hakkında

gelen şikâyetler neticesinde mevzuatın verdiği yetki kapsamında dava konusu

işlemin tesis edildiği belirtilerek değerlendirme raporuna dayanak olan heyet

ziyaretinin dava konusu işlemin tesis edildiği tarihten sonra yapılmış olduğu

ifade edilse de başvurucu tarafından bunların aksini gösteren bilgi ya da belge

sunulmadığı vurgulanmıştır.

16. Başvurucu 27/4/2017 tarihinde istinaf yoluna

başvurmuştur. İstinaf dilekçesinde, tesis edilen işlemden sonra işleme dayanak

olarak inceleme yapılmasının işlemin hukuka aykırılığını açıkça gösterdiğini

belirtmiştir. Ayrıca herhangi bir şikâyet olmamasına rağmen dava konusu işlemin

tesis edildiğini, işleme dayanak olarak alınan raporun objektif olmadığını ve

derece mahkemesi tarafından bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiğini ifade

etmiştir.

17. Ankara Bölge İdare Mahkemesi 4. İdari Dava Dairesi

14/6/2017 tarihinde istinaf talebini reddederek mahkeme kararını kesin olarak

onamıştır.

18. Nihai karar başvurucuya 24/7/2017 tarihinde tebliğ

edilmiştir.

19. Başvurucu 23/8/2017 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ

HUKUK

A. İlgili

Sözleşme

20. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) 6.

maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Herkes davasının medeni hak ve

yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar[ın] ... esası konusunda karar verecek olan ... bir mahkeme

tarafından ... görülmesini isteme hakkına sahiptir..."

B. Avrupa İnsan

Hakları Mahkemesi İçtihadı

21. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre

Sözleşme'nin 6. maddesinin medeni hukuk alanına giren konularda

uygulanabilirliği ilk olarak bir uyuşmazlığın varlığına bağlıdır. İkinci olarak

uyuşmazlık en azından savunulabilir bir şekilde iç hukukta tanınmış olduğu

söylenebilecek hak ve yükümlülükler ile ilgili olmalıdır. Son olarak ise bu hak

ve yükümlülükler -her ne kadar bizzat 6. madde bu hak ve yükümlülüklere

Sözleşmeci devletlerin hukuk sistemi içinde belirli bir anlam atfetmese de-

Sözleşme anlamında medeni nitelikte olmalıdır (James ve

diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 8793/79, 21/2/1986, § 81).

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

22. Mahkemenin 19/11/2020 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun

İddiaları ve Bakanlık Görüşü

23. Başvurucu, tanınma için tüm koşulları taşıdığını ve

bu nedenle tanınmama kararının haksız ve hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir.

Tanınmama kararı sonucu kayıtlarını sildiren öğrenciler ve planlanan yatırımlar

nedeniyle maddi zarara uğradığını ifade eden başvurucu; yabancı uyruklu bir

özel hukuk kişisi olması nedeniyle ayrımcılık yapıldığını belirterek eşitlik

ilkesinin, özenli yargılama yapılmaması ve haklı olduğu hâlde davanın reddine

karar verilmesi nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri

sürmüştür.

24. Bakanlık görüşünde; tanımama kararının sonucu olarak

Üniversiteye bu kararın alındığı tarihten sonra kayıt yaptıran Türk

öğrencilerin Türkiye’de bu diplomanın verdiği haklardan yararlanabilmesi için

Türkiye'de yeniden seviye tespit sınavına tabi tutulacakları vebu kararla

öğrencilerin anılan Üniversiteye kayıt yaptırmalarının yasaklanmadığı ifade

edilmiştir. Devletin yabancı üniversiteler tarafından verilen diplomalara

otomatik olarak ya da bir seviye sınavı uygulamak suretiyle denklik tanımasının

devletin egemenlik yetkisinin bir sonucu olduğunun vurgulandığı görüş

yazısında, başvurucu hakkındaki şikâyetler ile hakkındaki raporun

değerlendirilmesi sonucunda alınan tanınmama kararının yerinde olduğu

belirtilmiştir. Öte yandan başvurucu Üniversitenin diplomasının başlangıçta

tanınmasına karar verilmiş olmasının Üniversitenin iç hukuk uyarınca mutlak

surette böyle bir hakka ilelebet sahip olması sonucunu doğurmayacağının,

Anayasa'da yabancı üniversitelerin diploma denkliğinin tanınmasına ilişkin

konularda herhangi bir düzenlemeye de yer verilmediğinin ve bunun sonucu olarak

da başvurucunun bu yönde meşru bir beklentiye sahip olmasının yasal dayanağı

bulunmadığının altı çizilmiştir. Sonuç olarak Anayasa'nın 36. ve Sözleşme'nin

6. maddesinde güvence atına alınan adil yargılama hakkının ortak koruma alanı

kapsamında kalan korunmaya değer bir hakkın varlığından söz edilmesine

imkân olmadığı değerlendirmesinde bulunulmuştur.

25. Başvurucu; Bakanlık görüşüne karşı beyanında, ihlal

edildiğini ileri sürdüğü hakkın Anayasa'da güvence altına alındığı gibi

Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerde de koruma altına alındığını

dile getirmiştir.

B. Değerlendirme

26. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının birinci

cümlesi şöyledir:

"Herkes, Anayasa'da güvence altına

alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla

Anayasa Mahkemesine başvurabilir."

27. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile

30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama

Usulleri Hakkında Kanun'un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrasına göre Anayasa

Mahkemesine yapılan bir bireysel başvurunun esasının incelenebilmesi için kamu

gücü tarafından müdahale edildiği iddia edilen hakkın Anayasa'da güvence altına

alınmış olmasının yanı sıra Sözleşme ve Türkiye'nin taraf olduğu ek

protokollerinin kapsamına da girmesi gerekir. Bir başka ifadeyle Anayasa ve

Sözleşme'nin ortak koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali iddiasını içeren

başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün değildir (Onurhan

Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).

28. Anayasa'nın "Hak arama hürriyeti"

kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

"Herkes, meşru vasıta ve yollardan

faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve

savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."

29. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında,

herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde

davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma ile adil yargılanma

hakkına sahip olduğu belirtilmiş ancak hakkın kapsamı düzenlenmemiştir.

3/10/2001 tarihli ve 4709 sayılı Kanun'un Anayasa'nın 36. maddesinin birinci

fıkrasına "ile adil yargılanma" ibaresinin eklenmesine ilişkin

14. maddesinin gerekçesine göre "değişiklikle Türkiye Cumhuriyeti'nin

taraf olduğu uluslararası sözleşmelerce de güvence altına alınmış olan adil

yargılama hakkı metne dahil" edilmiştir. Dolayısıyla Anayasa'nın 36.

maddesinde herkesin adil yargılanma hakkına sahip olduğu ibaresinin

eklenmesinin amacının Sözleşme'de düzenlenen adil yargılanma hakkını anayasal

güvence altına almak olduğu anlaşılmaktadır (Yaşar Çoban [GK], B. No:

2014/6673, 25/7/2017, § 53). Bu itibarla Anayasa'da güvence altına alınan adil

yargılanma hakkının kapsam ve içeriği belirlenirken Sözleşme'nin "Adil

yargılanma hakkı" kenar başlıklı 6. maddesinin ve buna ilişkin AİHM

içtihadının da gözönünde bulundurulması gerekir (Onurhan Solmaz, § 22).

30. Sözleşme, bir kişinin sahip olduğunu ileri sürebileceği

tüm hak ve yükümlülükler bakımından adil yargılanma hakkını güvenceye

almamaktadır. Sözleşme'nin adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddesinde

adil yargılanmaya ilişkin hak ve ilkelerin medeni hak ve yükümlülükler ile

ilgili uyuşmazlıkların ve bir suç isnadının esasının karara

bağlanması esnasında geçerli olduğu belirtilerek hakkın kapsamı bu konularla

sınırlandırılmıştır. Hak arama hürriyetinin ihlal edildiği gerekçesiyle

bireysel başvuruda bulunabilmek için ya başvurucunun medeni hak ve yükümlülükleriyle

ilgili bir uyuşmazlığın tarafı olması ya da başvurucuya yönelik bir suç

isnadının esası hakkında karar verilmiş olması gerektiği anlaşılmaktadır.

Dolayısıyla bahsedilen hâller dışında kalan adil yargılanma hakkının ihlali

iddiasına dayanan başvurular Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanı kapsamı

dışında kalacağından bireysel başvuruya konu olamaz (Onurhan Solmaz, §

23).

31. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil

yargılanma hakkı suç isnadına bağlı yargılamaların yanında bir kimsenin medeni

hak ve yükümlülüklerinin karara bağlanmasıyla ilgili yargılamalarda da

uygulanır. Anayasa'nın 36. maddesinin (1) numaralı fıkrasının medeni

meselelerde uygulanabilmesi için ortada hukuk düzeni tarafından kişiye tanınmış

veya en azından savunulabilir temeli bulunan bir hakkın bulunması

gerekir. Bu hakkın Anayasa'da doğrudan veya dolaylı olarak tanımlanan ve

güvence altına alınan bir hakka ilişkin olması zorunlu değildir. Bu bakımdan

kanunla kişilere tanınan ve savunulabilir bir temeli bulunan hak ve

ayrıcalıklar da -mahkemelerde ileri sürülebilmesi koşuluyla- Anayasa'nın 36.

maddesi bağlamında hak kavramına dâhildir (bazı farklarla birlikte bkz. Mehmet

Güçlü ve Ramazan Erdem, B. No: 2015/7942, 28/5/2019, § 28; M.B.,

[GK], B. No: 2018/37392, 23/7/2020, § 67).

32. Bir hakkın bulunup bulunmadığının tespitinde hakkın

tanınması hususunda yetkili otoritelere takdir yetkisi verilip verilmediği de

büyük önem taşımaktadır. Bir hakkın kişiye tanınıp tanınmaması hususunda

yetkili otoritelere mutlak takdir yetkisi tanınmış ise Anayasa'nın 36. maddesi

bağlamında adil yargılanma hakkının kapsamına giren bir hakkın varlığından söz

edilemeyecektir (Mehmet Güçlü ve Ramazan Erdem, § 29). Ayrıca bu hakka

ilişkin olarak ilgili kişinin menfaatini etkileyen bir uyuşmazlık mevcut

olmalıdır. Bu uyuşmazlık ihtilaf konusu hakkın tespiti ve bu haktan

yararlanılması bakımından belirleyici bir nitelik arz etmelidir (Mehmet

Güçlü ve Ramazan Erdem, § 28). Son olarak söz konusu hakkın medeni

karakterli olması gerekir. Devletin egemenlik yetkisinin çekirdek alanına

ilişkin haklar adil yargılanma hakkının kapsamına girmez.

33. Somut uyuşmazlıkta suç isnadına bağlı bir

yargılamanın mevcut olmadığı hususunda tereddüt bulunmamaktadır. Bununla

birlikte uyuşmazlığın niteliği itibarıyla medeni hak ve yükümlülükler

kapsamında görülüp görülemeyeceği, bu husustaki değerlendirmeden hareketle söz

konusu uyuşmazlığa ilişkin başvurunun Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma

alanı içinde yer alıp almadığı yönünden bir irdeleme yapılması gerekmektedir.

34. Devletin bir bireye, salt egemenlik yetkisini

kullanarak tanıdığı hak ya da yüklediği yükümlülüklerin medeni hak ve

yükümlülük kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtmek gerekir (Yusuf

Gürkan, [GK], B. No: 2014/11067, 18/10/2017, § 35). Anayasa'nın hiçbir

maddesi devletin başka bir ülkede kurulan eğitim ve öğretim kurumlarını

tanımasını ve düzenlediği diplomaların denkliğini kabul etmesini zorunlu

kılmamaktadır. Yabancı bir devletin kanunlarına tabi olan bir üniversitenin

tanınıp tanınmaması devletin egemenlik yetkisinin tezahürü olan ve müdahaleye

kapalı bulunan çekirdek alanını oluşturmaktadır. Dolayısıyla bahsi geçen

konunun medeni hak ve yükümlülük kapsamında olmadığının ve söz konusu

duruma ilişkin yargılama süreçleriyle ilgili adil yargılanma şikâyetlerinin

Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanı dışında olduğunun kabul edilmesi

gerekmektedir (askere alma işlemleri yönünden benzer değerlendirme için bkz. Yusuf

Gürkan, § 36).

35. Somut olayda bireysel başvuruya dayanak davanın

açılmasına sebep olan olgu Travnik Üniversitesinin tanınmasının

kaldırılmasıdır. Dolayısıyla uyuşmazlığın özünün devletin yabancı bir

üniversiteyi tanıyıp tanımamasına ilişkin yetkisinin kullanımıyla ilgili olduğu

anlaşılmaktadır. Bu itibarla devletin mutlak egemenlik yetkisiyle doğrudan

bağlantılı görülen yabancı bir üniversitenin tanınmamasıyla ilgili uyuşmazlığın

medeni hak ve yükümlülük kapsamında değerlendirilemeyeceği açıktır.

36. Açıklanan nedenlerle başvurunun diğer kabul

edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin konu bakımından yetkisizlik

nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

A. Adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin

şikâyetin konu bakımından yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde

BIRAKILMASINA 19/11/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Kadir ÖZKAYA

Üyeler

:

Engin YILDIRIM

M. Emin KUZ

Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Eren Can BENAKAY Başvurucu : Travnik Üniversitesi Vekili : Av. Zayim BİLİR