AYM Norm Denetimi E.2002/43 K.2003/103

Resmi Gazete tarih/sayı: 17.03.2004/25405

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER

1- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi

2- Danıştay Onuncu Daire

İTİRAZLARIN KONUSU

28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 1. ve 2. maddelerinin, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 12., 13., 17., 19., 25., 26., 33. ve 138. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

5.5.2000 günlü Türk Hava Kurumu Tüzüğü ile 21.5.2000 tarihinde yapılan genel kurul toplantısında alınan kararın iptali için açılan davada verilen kararın temyiz edilmesi sırasında Anayasa'ya aykırılık savını ciddi bulan Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ile 6.4.2000 günlü, 2000/481 sayılı Bakanlar Kurulu kararının ve bu kararla yürürlüğe konulan "Türk Hava Kurumu Tüzüğü"nün iptali için açılan davada Anayasa'ya aykırılık savını ciddi bulan Danıştay Onuncu Daire itiraz konusu kuralların iptalleri için başvurmuşlardır.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları

28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un itiraz konusu maddeleri şöyledir:

1- "MADDE 1.- 6.10.1983 tarihli ve 2908 sayılı Dernekler Kanununun 71 inci maddesinin birinci ve ikinci fıkraları aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

Türkiye Kızılay Derneği kuruluş amacına ve uluslararası anlaşmalarla tayin edilen nitelik ve durumuna göre; Türk Hava Kurumu ise kuruluş amacına göre düzenlenen tüzüklerine ve kanunların verdiği görev ve yetkilere uygun olarak teşkilâtlanır ve yönetilir.

Bakanlar Kurulu, Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumunun;

1. Genel kurullarının kararı üzerine tüzüklerini onaylamaya,

2. Denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine,

a) Organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya,

b) Tüzüklerini değiştirmeye, yürürlükten kaldırmaya ve yeniden düzenlemeye,

Yetkilidir."

2- " MADDE 2.- 2908 sayılı Kanuna aşağıdaki geçici madde eklenmiştir.

GEÇİCİ MADDE 7.- Türk Hava Kurumunun organlarının görevleri bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer. Söz konusu organların görevleri, Başbakanlıkça belirlenecek bir başkan ve iki üyeden oluşan üç kişilik bir Kurul tarafından yerine getirilir. Bu Kurul en geç bir ay içinde Türk Hava Kurumunun yeniden yapılandırılmasına ilişkin tüzüğü hazırlayarak Bakanlar Kuruluna sunar."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararlarında itiraz konusu kuralların, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile, 2., 5., 6., 12., 13., 17., 19., 25., 26., 33. ve 138. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince birleştirilen dosyalarla ilgili, 14.3.2002 ve 11.9.2002 tarihlerinde yapılan ilk inceleme toplantıları sonunda, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin raporlar, itiraz konusu Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve

Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta

oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname

kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü

aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa

Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir

mahkemenin, Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış

ve görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların da o

davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanın

değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada

olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki kurallardır.

- 28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda

Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı

Dernekler Kanunu'nun 71. maddesini değiştiren 1. maddenin tümünün iptali

istenilmiş ise de, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nde yürütülmekte olan dava,

5.5.2000 günlü Türk Hava Kurumu Tüzüğü ile 21.5.2000 tarihinde adı geçen

derneğin genel kurulunda hukuka aykırı olarak alınan kararların ve işlemlerin

iptaline ilişkin olduğundan maddenin Türk Hava Kurumu organlarının görevlerine

son vermeye ve bunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar

oluşturmaya, tüzüklerini değiştirmeye, yürürlükten kaldırmaya ve yeniden

düzenlemeye Bakanlar Kurulu'nun yetkili olduğunu belirleyen (2) sayılı bendi

dışında kalan bölümünün, davada uygulanma olanağı bulunmamaktadır. Bu nedenle,

bölüme ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine 24.12.2003

gününde oybirliği ile karar verilmiştir.

B- Sınırlama Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluyla yapılacak başvurular, mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.

İtiraz yoluna başvuran mahkemelerde bakılmakta olan davalar, Türk Hava Kurumu tüzüğü ile alınan karar ve işlemlerin iptaline ilişkin olduğundan, 28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 1. maddesiyle değiştirilen 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendine ilişkin esas incelemenin "Türk Hava Kurumu" yönünden yapılmasına, Fazıl SAĞLAM'ın karşıoyu ve oyçokluğuyla, 24.12.2003 gününde karar verilmiştir.

C- Birleştirme Kararı

Esas inceleme toplantısında;

28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un;

A- 1. maddesiyle değiştirilen 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin (a) ve (b) alt bentlerinin,

B- 2. maddesiyle 2908 sayılı Yasa'ya eklenen Geçici 7. maddenin,

iptali istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin davanın aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2002/43 esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, 2002/139 esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2002/43 esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 24.12.2003 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

D- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Başvuru kararlarında, kamu yararına çalışan özel hukuk tüzelkişisi

olan Türk Hava Kurumu'nun kanunla düzenlenen özel durumlar dışında 2908 sayılı

Dernekler Kanunu'nun genel hükümlerine tabi olduğu, dernek kurma hürriyetinin

hangi sebeplerle sınırlanabileceğinin Anayasa'da belirtildiği, tüzelkişilik

kazanan derneğin organlarının görevlerine yasama tasarrufu ile son

verilemeyeceği gibi bunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar

oluşturulamayacağı, bu kurullara tüzük değiştirme, yürürlükten kaldırma,

yeniden düzenleme yetkisi tanınamayacağı, dernek kurma ve üye olma haklarına

çoğulcu, özgürlükçü, çağdaş toplum düzeniyle bağdaşmaz kısıtlamalar getirilemeyeceği,

mahkeme kararlarına uyulmadığı, bu nedenlerle itiraz konusu kuralların

Anayasa'ya aykırılık oluşturduğu ileri sürülmüştür.

4552 sayılı Yasa'nın itiraz konusu 1. maddesinde, Türk Hava

Kurumu'nun kuruluş amacına göre düzenlenen tüzüğüne ve kanunların verdiği görev

ve yetkilere uygun olarak teşkilatlanacağı ve yönetileceği, genel kurulunun

kararı üzerine tüzüğünü onaylamaya, denetleme yetkileri bulunan mercilerin

raporları üzerine organların görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini yerine

getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya, tüzüğünü değiştirmeye, yürürlükten

kaldırmaya ve yeniden düzenlemeye Bakanlar Kurulunun yetkili olduğu; 2.

maddesinde ise, Türk Hava Kurumu'nun organlarının yasanın yayımı tarihinde sona

ereceği, organların görevlerinin Başbakanlıkça belirlenecek bir başkan ve iki

üyeden oluşan üç kişilik kurul tarafından yerine getirileceği, bu kurulun en

geç bir ay içinde Türk Hava Kurumu'nun yeniden yapılandırılmasına ilişkin

tüzüğü hazırlayarak Bakanlar Kuruluna sunacağı öngörülmüştür.

Anayasa'nın "Dernek kurma hürriyeti" başlığını taşıyan

33. maddesinde, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye

olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahip olduğu, hiç kimsenin bir derneğe

üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamayacağı, dernek kurma hürriyetinin

ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve

genel ahlâk ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla

sınırlanabileceği, dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil,

şart ve usullerin kanunda gösterileceği, derneklerin kanunun öngördüğü hallerde

hâkim kararıyla kapatılabileceği veya faaliyetten alıkonulabileceği, ancak,

millî güvenliğin, kamu düzeninin, suçun işlenmesini veya suçun devamını önlemenin

yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca bulunması halinde

kanunla bir merciin derneği faaliyetten men ile yetkilendirilebileceği, bu

merciin kararının yirmi dört saat içinde, görevli hâkimin onayına sunulacağı,

hâkimin kararını kırksekiz saat içinde açıklayacağı, aksi halde, bu idari

kararın kendiliğinden yürürlükten kalkacağı öngörülmüştür. Buna göre, dernek

kurma özgürlüğü, derneğin kuruluş sözleşmesi niteliğindeki tüzüğünü kendisinin

oluşturması, değiştirmesi, organlarını belirleyebilmesi, organlarının iradeleri

dışında ancak mahkeme kararıyla kapatılabilmesi gibi güvenceleri kapsamaktadır.

Nitekim, 2908 sayılı "Dernekler Kanunu"nun 9. maddesinin

birinci fıkrasında, derneklerin kuruluş bildirisini ve eklerini merkezlerinin

bulunduğu mahallin en büyük mülki amirliğine vermek suretiyle tüzelkişilik

kazanacakları; 19. maddesinde, her dernekte genel kurul, yönetim kurulu ile

denetleme kurulunun oluşturulmasının zorunlu olduğu; 26. maddesinde, dernek

organlarının seçilmesi, dernek tüzüğünün değiştirilmesi ve derneğin

feshedilmesi; 49. maddesinde, dernek genel kurulunun her zaman derneğin feshine

karar verebileceği; 50. maddesinde, hangi hallerde mahkeme kararı ile derneğin

feshine karar verilebileceği; 51. maddesinde, derneğin ne zaman kendiliğinden

dağılmış sayılacağı; 52. maddesinde de derneklerin yasada öngörülen hallerde

ancak mahkeme kararıyla kapatılabileceği, faaliyetlerinin yasaklanabileceği

belirtilmiştir.

Bu düzenlemelerden, dernek tüzelkişiliğinin kurucu unsurlarının derneğin tüzük ve organları olduğu, derneklerin kuruluş sözleşmesi niteliğindeki tüzüklerini kendilerinin oluşturabilecekleri, değiştirilebilecekleri, organlarını belirleyebilecekleri, organlarının iradeleri dışında derneklerin ancak mahkeme kararıyla kapatılabilecekleri anlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, bu sınırlamanın Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı belirtilmiştir.

İtiraz konusu kurallarla Türk Hava Kurumu'nun yetkili organlarının

iradeleri dışında bu organların görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini

yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya, tüzüklerini değiştirmeye,

yürürlükten kaldırmaya ve yeniden düzenlemeye yürütmenin yetkili kılınması ve

organların görevlerine son verilmesi, Anayasa'nın 33. maddesinin güvence altına

aldığı dernek kurma özgürlüğü alanına yapılmış açık bir müdahale

niteliğindedir. Böyle bir müdahalenin her şeyden önce Anayasa'nın ilgili

maddesinde belirtilen nedenlerden birine dayandırılmış olması gerekir. Oysa,

itiraz konusu kurallar Anayasa'nın 33. maddesinde belirtilen sınırlama

nedenlerinden herhangi birine dayanmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kurallar Anayasa'nın 13. ve 33. maddelerine aykırıdır ve iptalleri gerekir.

Ali HÜNER ve Fulya KANTARCIOĞLU bu görüşlere ek gerekçe ile katılmışlardır.

Kurallar, Anayasa'nın 13. ve 33. maddelerine aykırı görülerek iptal edilmiş olduğundan, ayrıca Anayasa'nın Başlangıç'ının ikinci, dördüncü ve altıncı fıkraları ile 2., 5., 6., 12., 17., 19., 25., 26. ve 138. maddeleri yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir.

VI- SONUÇ

28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un;

A- 1. maddesiyle değiştirilen 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin, "Türk Hava Kurumu" yönünden Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

B- 2. maddesiyle 2908 sayılı Yasa'ya eklenen Geçici 7. maddenin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

24.12.2003 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

EK

DEĞİŞİK GEREKÇE YAZISI

Başvuran Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve Danıştay 10. Dairesince, 28.3.2000 günlü, 4552 sayılı "Dernekler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 1. maddenin, ikinci fıkrasının 2 numaralı bendinin (a) ve (b) alt bentleri ile 2. maddesinin iptali istemiyle açılan davalar sonucunda 24.12.2003 günlü, E.2002/43, K.2003/103 sayılı itiraz konusu kuralların, Anayasa'nın 33. ve 13. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptaline karar verilmiş, ancak Anayasa'nın 138. maddesine aykırılık oluşturmadığı belirtilmiş olduğundan, aşağıda izah edeceğim nedenlerle sözü edilen kurallar, Anayasa'nın 138. maddesine de aykırılık oluşturmaktadır.

İtiraz konusu kuralların Anayasa'nın 138. maddesine aykırılık konusu ile ilgili olarak olayı ve Danıştay 10. Dairenin aldığı kararları özetlemek gerekirse:

Türk Hava Kurumu'nun 33. Büyük Genel Kurulu tarafından kabul

edilerek Bakanlar Kurulu'nun 18.10.1994 günlü kararıyla onaylanan ve 17.11.1994

tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuş bu Kurumun Tüzüğü

varken ve yeniden Genel Kurul Kararı alınmadığı halde Bakanlar Kurulu'nun

1.11.1999 tarihli kararı ile adı geçen Kurumun Tüzüğünün yürürlükten

kaldırılmasına dair Tüzük'ün yürürlüğe konulduğu, bu Tüzüğün Geçici 1.

maddesinde, Türk Hava Kurumunun yürürlükten kaldırılan Tüzüğünde belirtilen

organların görevlerinin bu Tüzüğün yürürlüğe girmesiyle sona ereceğinin; söz

konusu organların görevlerinin Başbakanlıkça belirlenecek bir başkan ve iki

üyeden oluşan üç kişilik bir kural tarafından yerine getirildiğinin; bu kurulun

en geç altı ay içinde T.H.K'nun yeniden yapılandırılmasına ilişkin Tüzüğü

hazırlayarak Bakanlar Kurulu'na sunacağının belirtildiği, diğer taraftan

Başbakanlığın 1.11.1999 tarihli işlemiyle de üç kişilik kurula atama yapıldığı,

davacılar tarafından açılan dava sırasında Danıştay 10. Dairesinin 17.2.2000

günlü, E.1999/4871 sayılı kararıyla "THK Tüzüğünün yürürlükten

kaldırılmasına dair Tüzük'ün yürütülmesinin durdurulmasına" karar

verildiği, aynı Dairenin 9.3.2000 günlü, E.1999/5044 sayılı kararıyla da, Başbakanlığın

üç kişilik kurula atama yapılmasına ilişkin "1.11.1999 tarihli işlemin

yürütülmesinin durdurulmasına" karar verildiği, bu üç kurul tarafından

hazırlanan ve 17.2.2000 günlü Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe konulan

Türk Hava Kurumu Tüzüğü'nün ve anılan Bakanlar Kurulu kararının iptali

istemiyle açılan davada da, 23.3.2000 günlü, E.2000/893 sayı ile

"yürütmenin durdurulmasına" karar verildiği, bu davanın görülmesi

sırasında ise 30.3.2000 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulan 28.3.2000

günlü, 4552 sayılı Yasa'nın getirildiği, bu Yasa ile itiraz konusu kurallar

uyarınca Başbakanlığın 30.3.2000 tarihli işlemiyle üç kişilik kurul tarafından

hazırlanan T.H.K. Tüzüğü 5.5.2000 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak

yürürlüğe konulmuştur.

Anayasa'nın mahkemelerin bağımsızlığı başlıklı 138. maddesinin dördüncü fıkrasında "Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." kuralı yer almaktadır.

Anayasa'nın bu kuralı uyarınca, yasama, yürütme organları ile

idarenin, mahkeme kararlarına uymak zorunda oldukları, Yasama Organının

yapacağı düzenlemelerde de daha önce aynı konuda verilen yargı kararlarını

etkisiz kılacak biçimde yasa yapamayacağı yükümlülüğünün bulunduğu hiçbir

tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve seçiktir. Bu kural, gerek mahkeme

kararlarında ve gerekse doktrinde net ve açık olarak "mahkeme kararlarına

uyulmak zorunludur" şeklinde ifade edilmektedir. Anayasa'nın sözü edilen

138. maddesinde, "yürürlüğün durdurulması kararı" veya "esas

hakkındaki kararı" veya "iptal hakkında verilen kararı" şeklinde

bir ayırımı yapılmamış, sadece "... mahkeme kararlarını hiçbir suretle

değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez" kuralına yer

verilmiştir. Bu karar, ister yürürlüğün durdurulmasına ilişkin olsun, ister

davanın esasına ilişkin olsun, fark olmaksızın yasama, yürütme organları ile

idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadırlar.

Olayımızda Bakanlar Kurulunca ve Başbakanlıkça iki defa THK'nun

Tüzüğü yeniden düzenlendiği, THK Genel Kurulunca seçilen organlarının

görevlerine son verilmesine ve üç kişilik kurula Tüzük hazırlama yetkisi

verildiği, bu işlemlere karşı açılan davalarda her seferinde Danıştay 10.

Dairesince konu edilen işlemler için "yürütmenin durdurulmasına"

karar verildiği halde, Anayasa'nın 138. maddesi uyarınca Mahkemenin bu

kararlarına uyulması gerekirken ısrarla ve inatla, Anayasa'ya aykırı bir

şekilde iptale konu edilen kurallar getirilmiştir. Böylece TBMM ve Bakanlar

Kurulunca, Danıştay 10. Dairesinin kararlarına uymak yerine, mahkemenin hukuka

aykırı bulduğu karar konusu kuralları, aynı içerikli olarak bu kez Yasa ile

düzenlenerek amaç saptırması yoluyla Mahkeme kararları etkisiz hale getirilmek

istenilmiştir. Bu nedenle itiraz konusu kurallar, Anayasa'nın 138. maddesinin

dördüncü fıkrasına da aykırılık oluşturmaktadır. Mahkememizce iptal kararı

verilirken itiraz konusu kuralların Anayasa'nın 33. ve 13. maddelerine aykırılığı

yanında 138. maddesine de dayandırılması gerektiğinden değişik gerekçe yazmak

zaruretinde bulunmaktayım.

Başkan

Mustafa BUMİN

Başkanvekili

Haşim KILIÇ

Üye

Samia AKBULUT

Üye

Sacit ADALI

Üye

Ali HÜNER

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ertuğrul ERSOY

Üye

Tülay TUĞCU

Üye

Ahmet AKYALÇIN

Üye

Mehmet ERTEN

Üye

Fazıl SAĞLAM

EK

GEREKÇE

Bakanlar Kurulu'nun 1.11.1999 günlü kararıyla yürürlüğe giren Türk Hava Kurumu Tüzüğünün Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Tüzük'ün 1. maddesinde, Türk Hava Kurumu'nun yürürlükten kaldırılan tüzüğünde belirtilen organların görevlerinin bu Tüzüğün yürürlüğe girmesiyle sona ereceği, bu görevlerin ise Başbakalık'ça belirlenecek bir başkan ve iki üyeden oluşan üç kişilik bir kurul tarafından yerine getirileceği, bu kurulun da en geç altı ay içinde Türk Hava Kurumu'nun yeniden yapılandırılmasına ilişkin Tüzüğü hazırlayarak Bakanlar Kuruluna sunacağı belirtilmiş, üç kişilik kurul da 1.11.1999 günlü Bakanlar Kurulu Kararıyla oluşturulmuştur.

Danıştay 10. Dairesi tarafından Tüzük'le ilgili olarak 17.2.2000 gün ve Esas 1999/4871 sayı ile kurula atama işlemi için de 9.3.2000 gün ve 1999/5044 sayı ile yürütülmenin durdurulması kararı verilmiştir.

Üç kişilik kurul tarafından hazırlanan Tüzük ile Bakanlar Kurulu

kararına karşı açılan davada da aynı Daire tarafından 23.3.2000 gün ve

E.2000/893 sayı ile yürütmenin durdurulması kararı alınmıştır. Bu davalar devam

ederken çıkarılan 28.3.2000 günlü 4552 sayılı Yasa'nın dava konusu Geçici 7.

maddesiyle Türk Hava Kurumu'nun organlarının görevleri Yasa'nın yayımı

tarihinde sona erdirilip, bu görevlerin Başbakanlıkça belirlenecek üç kişilik

bir Kurul tarafından yerine getirileceği, söz konusu Kurul'un en geç bir ay

içinde Türk Hava Kurumu'nun yeniden yapılandırılmasına ilişkin tüzüğü

hazırlayarak Bakanlar Kurulu'na sunacağı öngörülmüştür. Böylece, Danıştay'da

görülmekte olan davanın konusunu oluşturan idari işlem yasa kuralı haline

dönüştürülmüştür.

Anayasa'nın 138. maddesinin son fıkrasında, "Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." denilmektedir.

Davanın geçirdiği evrelerden açıkça anlaşılacağı gibi, Yasama organı itiraz konusu Geçici 7. madde ile diğer yargı kararlarıyla aynı etki ve değerde olan yürütmenin durdurulması kararını sonuçsuz bırakmak amacıyla yasal düzenleme yaparak Anayasa'nın 138. maddesini ihlâl etmiştir.

Öte yandan, Anayasa'nın benimsediği kuvvetler ayrılığı ilkesi, devletin üstlendiği görevlerin niteliklerine göre, yasama, yürütme ve yargı organları tarafından yerine getirilmesini zorunlu kılar. Bu organlardan birinin, diğerinin görev alanıyla ilgili işlem yapması, fonksiyon gasbı olarak nitelendirileceğinden hukukun üstünlüğünü egemen kılmakla yükümlü hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz. İtiraz konusu Geçici 7. madde ile idari işlem niteliğinde yasama tasarrufunda bulunularak bu ilke de ihlâl edilmiştir.

Açıklanan nedenlerle Anayasa'nın yalnız 13. ve 33. maddeleriyle ilgili görüşlerin karar gerekçesini oluşturmaya yeterli olmadığını yukarıda belirtilen görüşlere de yer verilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Üye

Ali HÜNER

SINIRLAMA

KARARINA İLİŞKİN KARŞIOY GEREKÇESİ

I. 28.03.2000 günlü ve 4552 sayılı Dernekler Kanunu'nda

Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un Yargıtay'ca itiraz konusu yapılan hükümleri aynen şöyledir:

"Madde 1 - 28.03.2000 günlü ve 4552 sayılı Dernekler Kanununun 71 inci maddesinin birinci ve ikinci fıkraları aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

Türkiye Kızılay Derneği kuruluş amacına ve uluslar arası anlaşmalarla tayin edilen nitelik ve durumuna göre; Türk Hava Kurumu ise kuruluş amacına göre düzenlenen tüzüklerine ve kanunların verdiği görev ve yetkilere uygun olarak teşkilatlanır ve yönetilir.

Bakanlar Kurulu, Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumunun;

1.Genel kurullarının kararı üzerine tüzüklerini onaylamaya,

2. Denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine,

a) Organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya,

b) Tüzüklerini değiştirmeye, yürürlükten kaldırmaya ve yeniden düzenlemeye,

Yetkilidir."

Madde 2 - 2908 sayılı Kanuna aşağıdaki madde eklenmiştir.

Geçici Madde 7 - (Ek: 4552 - 28.3.2000) Türk Hava Kurumunun organlarının görevleri bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer. Söz konusu organların görevleri, Başbakanlıkça belirlenecek bir başkan ve iki üyeden oluşan üç kişilik bir Kurul tarafından yerine getirilir. Bu kurul en geç bir ay içinde Türk Hava Kurumunun yeniden yapılandırılmasına ilişkin tüzüğü hazırlayarak Bakanlar Kuruluna sunar."

II. Mahkeme davada uygulanacak kuralla

ilgili olarak verdiği kararda Yargıtay'ın başvurusunu esas alarak, 28.03.2000

günlü ve 4552 sayılı Dernekler Kanunu'nda Değişiklik Yapılması Hakkında

Kanun'un 6.10 1983 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesini değiştiren 1

maddesinin tümünün iptali istenmişse de maddenin ikinci fıkrasının 2 sayılı

bendi dışında kalan bölümünün davada uygulama olanağı bulunmadığından, bu bölüme

ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine karar vermiş ve

incelemeyi adı geçen yasanın 1. maddesinin ikinci fıkrasının yalnızca 2

No.lu bendinin a ve b alt bentleri ve aynı yasanın 2. maddesi

ile getirilen geçici 7. madde ile sınırlı olarak yapmıştır. Bu

hükümler yukarda aktarılan yasa maddesinde kalın punto ile vurgulanmıştır.

Esasen anayasal sorun da bu hükümlerle ilgili olup, DANIŞTAY'ın işbu dava ile

birleştirilen başvurusundaki iptal talebi de bunlarla sınırlı olarak yapılmıştır.

IV. Gerçek duruma bakılırsa, çoğunluğun

sınırlama kararı ile bağlantılı olarak verdiği iptal kararı gerçek anlamıyla iptal kararı niteliği taşımamaktadır. Çünkü sözde iptal edilmiş bulunan norm, Kızılay için varlığını korumaktadır. Bunun öğretideki adı iptal değil ihmaldir. Başka bir deyişle itiraz konusu norm iptal edilmemiş, Türk Hava Kurumu için ihmal edilmiştir. Bu açıdan 1961 Anayasası'nın 152. maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan kural, görüşümüzü daha açık bir biçimde doğrulamaktadır. Bu kurala göre:

"Anayasa Mahkemesi, diğer mahkemelerden gelen Anayasaya aykırılık iddiaları üzerine verdiği hükümlerin, olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı olacağına da karar verebilir."

Dikkat edilirse bu kuralda "iptal kararı" sözü

geçmemekte, Anayasa Mahkemesi'nin verdiği "hükümler"den söz

edilmektedir. Bunun nedeni, olayla sınırlı ve yalnızca tarafları bağlayıcı bir

kararın iptal değil ihmal anlamına gelmesidir. Çoğunluk kararında yapılan

sınırlama aslında 1961 Anayasası'nın yukarda anılan kuralının bir uygulaması

niteliğindedir. Oysa bu hüküm 1982 Anayasası'nda artık yer almış değildir.

Bunun tarihsel yorum kuralı uyarınca taşıdığı anlam, Anayasa Mahkemesi'nin

itiraz davalarında olayla sınırlı ve yalnızca tarafları bağlayıcı bir karar

verme yetkisinin ilke olarak kaldırılmış olmasıdır. Ancak hemen belirtelim ki

1961 Anayasası'nın bu hükmünün 1982 Anayasası'nda yer almamış olması, yasanın özelliği

ve Anayasa kuralları bakımından zorunluk bulunan durumlarda sınırlama

yapılamayacağı anlamına gelmez. Örneğin yasada başka kurallarda yer alan başka

norm olgularının, iptali söz konusu olan norma bağlı kılınmış olması ve/veya bu

başka kuralların davada uygulanacak norm niteliği taşımaması halinde, normun

varlığını korumaya devam etmesi ve yalnızca davada uygulanacak norm yönünden

iptal edilmesi zorunlu olabilir. Birçok ceza normu bu niteliktedir. Aynı ceza

normu, farklı suç tanımlarının yaptırımı olarak düzenlenmiş olabilir. Bu

durumda suç tanımının Anayasaya aykırı bulunması, buna bağlı olarak ceza

normunun da bu suç tanımı yönünden iptalini gerektirebilir. Ama aynı ceza normu

diğer suç tanımları için varlığını ve geçerliliğini korur. Ancak burada gerçek

anlamda bir iptal söz konusu olup, bunun ihmal ya da olayla sınırlılık

uygulamasıyla bir ilgisi yoktur.

Oysa dava konusu olayda böyle bir özellik bulmak mümkün değildir.

İptal konusu norm, Kızılay ya da Türk Hava Kurumu için aynı biçimde

uygulanacaktır. Bu konuda normun içeriği ya da özelliği bakımından hiçbir fark

yoktur. Normun iptali de Kızılay ya da Türk Hava Kurumu'nun farklı özellikleri

ile ilgili olmayıp, doğrudan doğruya normun kendi içeriğinden kaynaklanan

nedenlere dayandırılmıştır. Kaldı ki (a) ve (b) altbetlerinde geçen

"organlarının" ve "tüzüklerini" sözcüklerinin her iki

kurumu kapsadığı açıktır. Anayasa Mahkemesi, her iki kurum için ortak olarak

düzenlenmiş bir normu, yasa ya da Anayasadan kaynaklanan haklı bir neden

olmaksızın sınırlama kararı ile yapay bir biçimde ayırma yetkisine sahip

değildir. Kaldı ki 1961 Anayasası'nın yukarda anılan hükmü, geçerli olsaydı

dahi, kararın olayla sınırlı olarak verilebilmesi için olayın özelliğinden

kaynaklanan haklı ve makul bir gerekçeye dayanması gerekirdi.

Açıklanan nedenlerle incelemenin Türk Hava Kurumu ile sınırlı olarak yapılmasına ve bu karar uyarınca iptal kararının yalnızca Türk Hava Kurumu ile sınırlı olarak verilmesine ilişkin çoğunluk kararına katılmıyorum.

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye Fazıl SAĞLAM