AYM Norm Denetimi E.2011/47 K.2012/87

ile M. Akif HAMZAÇEBİ

İPTAL DAVASININ KONUSU

22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Antlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un 1. maddesinin Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi istemidir.

II- YASA METİNLERİ

A- İptali İstenilen Yasa Kuralı

6118 sayılı Kanun'un dava konusu 1. maddesi şöyledir:

'MADDE 1- (1) Türkiye Cumhuriyeti adına 30 Mayıs 2006 tarihinde Kuveyt şehrinde imzalanan 'Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Anlaşma'nın onaylanması; Anlaşma'nın giriş bölümünün birinci ve üçüncü paragrafları ile 8 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b) bendi ve 18 inci maddesine 'Anayasamız, kanunlarımız ve bağlı olduğumuz anlaşmalar hükümlerinin saklı olduğu' şeklinde ihtirazi kayıt derpiş olunmak üzere uygun bulunmuştur.'

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174. maddelerine dayanılmıştır.

III- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Serruh KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal TERCAN'ın katılımlarıyla 2.6.2011 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında;

1- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, Haşim KILIÇ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Alparslan ALTAN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN ile Celal Mümtaz AKINCI'nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

2- Yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE,

karar verilmiştir.

IV- ESASIN İNCELENMESİ

Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Musa SAĞLAM tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Dava konusu kuralı da içeren Kanun'un milletlerarası andlaşmanın onaylanmasını uygun bulma kanunu olması, Kanun'un iptali istenen 1. maddesinin söz konusu Anlaşma maddelerini tekrar etmeksizin sadece ihtirazi kayıt derpiş olunan maddelerin başlıklarını vermekle yetinmesi ve Anayasa'nın 90. maddesiyle milletlerarası andlaşmaların Anayasa'ya aykırılığı iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulmasının yasaklanması karşısında; Anayasa'ya aykırılık sorununu incelemeden önce milletlerarası andlaşmaların ve onların onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanunların yargısal denetimi konusunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.

A- Milletlerarası Andlaşmaların Yargısal Denetimi

Milletlerarası andlaşmaların Türk hukuk düzenindeki yeri ve

Anayasal denetimi, Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasında 'Usulüne göre

yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar

hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz'

biçiminde düzenlenmiştir. Bu hükümde yer alan 'başvurulamaz' ibaresi,

kesin bir önerme olup andlaşmalara karşı Anayasa Mahkemesine başvuru yolunu

kapatmaktadır. Anayasa, andlaşmaların denetimine ilişkin istisnai düzenlemelere

de yer vermemiş olduğundan bu hükmün aksine bir uygulamanın da yorum yoluyla

yapılabilmesi mümkün değildir. Ayrıca, anayasanın bütünlüğü ilkesi açısından

bakıldığında, milletlerarası ilişkilerin niteliği gereği andlaşmalar üzerindeki

tek denetimin onların onaylanmasını uygun bulmaya dair kanunun görüşülmesi

sırasında TBMM'nin yapabileceği siyasal denetim olduğu açıktır.

Anayasa'nın 90. maddesinin gerekçesinde, 'uygulamada iyi işlediği ve ihtiyaca cevap verdiği için' 1961 Anayasası'nda yer alan andlaşmaların denetimine ilişkin kuralın aynen alındığı belirtilmiştir. Bu nedenle, 1961 Anayasası'nın kabulü süreci incelenerek 1982 Anayasası'nın 90. maddesinin kabulünü gerektiren gerekçeleri saptamak gerekmektedir.

1961 Anayasası'nın hazırlık sürecinde Kurucu Meclis tarafından

oluşturulan Anayasa Komisyonunca hazırlanan metinde andlaşmaların Anayasa'ya

aykırılığının bunların onaylanması öncesinde ileri sürülebilmesi ve

incelenmesi öngörülmüş (önleyici denetim); bunun gerekçesi olarak

da '... Milletlerarası andlaşmaların Anayasaya uygunluğunun murakabesi

konusunda, kanunlarla ilgili murakabeye nazaran farklı bir usul

getirilmektedir. Gerçekten bir anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra Anayasaya

aykırılığı dolayısıyla iptalinin Devletin milletlerarası sorumluluğunu

doğurmaması için, bu murakabenin teşri organın tasvibinden geçmeden önce tahkik

edilmesi ve sonuçlandırılması zaruridir.' denilmiştir. Ancak Millî Birlik

Komitesi tarafından, önleyici denetime ilişkin hüküm maddeden çıkarılmış ve

maddenin son fıkrası, 'usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası

andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında 149 uncu ve 151 inci maddeler

gereğince Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.' biçiminde düzenlenmiştir. Buna

göre, milletlerarası ilişkilerin siyasî yönünün ağır basması nedeniyle dış

ilişkilerin sürekliliği bakımından doğabilecek sakıncaların önlenmesi amacıyla

milletlerarası andlaşmaların iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmasının engellendiği

anlaşılmaktadır.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş bir milletlerarası andlaşmanın,

Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmesi, Devletin o andlaşmayla kabul ettiği

yükümlülüklerini yerine getirememesi neticesini ortaya çıkaracaktır. Bu hâl

tartışmasız Devleti, uluslararası hukuk karşısında zor durumda bırakacak,

Devlet andlaşmanın niteliğine ve kapsamına göre birtakım yaptırımlara maruz

kalabilecek ve uluslararası alandaki saygınlığının zarar görmesi söz konusu olabilecektir.

Bu nedenle, anayasa koyucu, milletlerarası andlaşmaların onaylanmalarının

ardından iptale konu olabilmesinin uluslararası hukuk açısından Devleti bir

takım ciddi sorumluluklar altına sokabileceğini düşünmüş ve onları Anayasal

denetimin dışında tutmuştur.

B- Milletlerarası Andlaşmayı Onaylamayı Uygun Bulma Kanununun Yargısal Denetimi

Anayasa'nın 104. maddesine göre milletlerarası andlaşmaları onaylama ve yayımlama yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Anayasa'nın 90. maddesi ise Cumhurbaşkanı'nın milletlerarası andlaşmayı onaylanmasını, TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlamıştır. Uygun bulma kanunları, diğer kanunlardan temelde farklı olmayıp onlarla aynı süreci izleyerek kabul edilirler, tarih ve numara alırlar, Resmî Gazete'de yayımlanırlar. Ancak, bu kanunlar ilke olarak üç maddeliktir. İlk madde ilgili andlaşmanın çekince konularak veya çekincesiz uygun bulunduğunu, ikinci madde, kanunun yürürlüğe giriş tarihini, üçüncü madde ise kanunun yürütülmesini düzenler.

Anayasa'nın 148. maddesinde 'Anayasa Mahkemesi, kanunların, '

Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler' denilmektedir.

Anayasa, kanunların anayasaya uygunluk denetimine getirdiği istisnalara da aynı

maddede ya da farklı maddelerde yer vermiştir. Kanunların şekil bakımından

denetiminin son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı ile sınırlı

olması ve Anayasa'nın 174. maddesindeki Türkiye Cumhuriyeti'nin laik niteliğini

koruma amacını güden inkılâp kanunlarının Anayasa'ya aykırı olduğu

şeklinde anlaşılamayacağına dair hükümleri bunun istisnalarıdır. Ancak

Anayasa'da uygun bulma kanunun denetimini yasaklayan bir kural bulunmamaktadır.

Ayrıca, ne 1982 Anayasası'nın gerekçesinde ne de onun göndermede bulunduğu 1961

Anayasası'nın gerekçesinde bunun aksini belirten bir ifadeye de yer

verilmemektedir. Öte yandan, belirtilen anayasal düzenlemeler karşısında bu

denetimin yapılması, devletin bütün etkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya

uyması, işlem ve eylemlerinin bağımsız yargı denetimine tabi olması anlamına

gelen hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir. Bu nedenle, andlaşmalardan

bağımsız olarak uygun bulma kanunlarına karşı Anayasa Mahkemesine başvurulabileceği

kabul edilmelidir.

C- Uygun Bulma Kanununun Denetiminin Kapsamı

Bir milletlerarası andlaşma, doğrudan denetime tabi tutulamamasına rağmen onaylanmasını uygun bulan kanunun anayasallık denetimi mümkündür. Ancak Anayasa'nın 90. maddesindeki emredici hüküm gereği, uygun bulma kanunu denetlenirken, andlaşmanın denetiminin yapılmasına izin verilmemiştir. Anayasa koyucunun milletlerarası andlaşmaların Anayasal denetimini açık bir irade ile dışarıda bırakmasına rağmen, uygun bulma kanununun denetimi yoluyla anlaşmalar hakkında değerlendirme yapmak Anayasa'nın 90. maddesindeki yasaklayıcı düzenlemeyi işlevsiz hale getirecektir.

Uygun bulma kanununun şekil bakımından denetimi, kanunun son oylamasında öngörülen çoğunlukla kabul edilip edilmediği ile sınırlıdır. Şekil denetimi kapsamında Anayasa'nın 90. maddesiyle getirilen yasağı bertaraf edici nitelikte denetim yapılması da söz konusu olamaz.

Uygun buldukları andlaşmayı tekrar etmeyen ve ilke olarak üç maddeden oluşan uygun bulma kanunlarının esas yönünden denetimini yapmayı kabul etmek, andlaşmanın içeriğine ilişkin çeşitli değerlendirmelerde bulunmayı gerektirir. Uygun bulma kanununun andlaşma kuralları gözetilerek yapılacak bir incelemesi, andlaşma kurallarının dolaylı olarak denetlenmesi anlamına gelir. Oysa, Anayasa'nın 90. maddesi böyle bir incelemeye engeldir.

Bununla beraber, uygun bulma kanununun bazı hükümleri, onaylanmasını uygun bulduğu andlaşmadan ayrılabiliyor, bağımsız olarak kendi başına hüküm ifade edebiliyor ve ondan ayrı olarak hukuk düzeninde etki yapabiliyorsa, anılan hükümlerin Anayasa'ya aykırılığı iddiasının esas bakımından incelenmesi mümkündür. Buna karşılık uygun bulma kanununun ancak andlaşma ile birlikte anlam ve etki taşıyan nitelikteki hükümlerinin esas bakımından denetlenebilmesi söz konusu değildir.

D- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Dava dilekçesinde; Anlaşma'nın kimi hükümlerine çekince

konulmasına karşın, lâik hukuk devleti ilkesinin ihlalinin engellenemediği,

lâik hukuk devletini ihlal eden bir Anlaşma'nın TBMM tarafından uygun

bulunmasının Anayasa'nın Türkiye Cumhuriyetinin lâik bir hukuk devleti olduğunu

ifade eden 2. ve yasama yetkisini belirleyen 7. maddeleri ile bağdaşmaz olduğu,

lâik hukuk devleti yasal güvence altına alınmayarak Anayasa'nın Başlangıç'ı,

laiklik ilkesinin değiştirilmesi teklifini yasaklayan 4. maddesi ve Türk

toplumunu çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarma ve Türkiye Cumhuriyetinin

lâiklik niteliğini koruma amacını güden 174. maddesinin de ihlal edildiği

belirtilerek kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174. maddelerine

aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Kanun, 30.5.2006 tarihinde imzalanan Uluslararası Ticaret

Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Anlaşma'nın onaylanmasının uygun bulunduğuna

dairdir. Dört maddeden oluşan anılan Kanun'un iptali istenen 1. maddesi,

Anlaşma'nın giriş bölümünün birinci ve üçüncü paragrafları ile 8. maddesinin

(2) numaralı fıkrasının (b) bendi ve 18. maddesinin 'Anayasamız,

kanunlarımız ve bağlı olduğumuz anlaşmalar hükümlerinin saklı olduğu'

şeklinde ihtirazi kayıt derpiş olunmak şartıyla onaylanmasının uygun

bulunduğunu belirtmektedir. Kanun'un 2. maddesi Türkiye'nin Kuruma katılım

payını düzenlemekte, 3. maddesi Kanun'un yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini

son maddesi ise Kanun'un yürütülmesi görevinin Bakanlar Kuruluna ait olduğunu

hükme bağlanmaktadır.

Kanun'un dava konusu kural olan 1. maddesi, uygun bulduğu Anlaşma ile birlikte anlam taşımaktadır ve ancak onunla birlikte ele alındığında hukuk düzenimizde etki yapabilir niteliktedir. Bu nedenle söz konusu kuralın denetiminin ancak Anlaşma kuralları gözetilerek yapılabileceği, bunun da Anayasa'nın 90. maddesinde yasaklanan uluslararası andlaşma kurallarının denetlenmesi anlamına geleceği açıktır.

Açıklanan nedenlerle, Kanun'un 1. maddesine yönelik Anayasa'ya aykırılık iddiası yerinde görülmediğinden bu konudaki iptal isteminin reddi gerekir.

V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ

22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Antlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un 1. maddesine yönelik iptal istemi, 31.5.2012 günlü, E.2011/47, K.2012/87 sayılı kararla reddedildiğinden, bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE, 31.5.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

KILIÇ

Başkanvekili

Serruh

KALELİ

Başkanvekili

Alparslan

ALTAN

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Zehra Ayla PERKTAŞ

Üye

Recep

KÖMÜRCÜ

Üye

Burhan

ÜSTÜN

Üye

Engin

YILDIRIM

Üye

Nuri

NECİPOĞLU

Üye

Hicabi

DURSUN

Üye

Celal Mümtaz AKINCI

Üye

Erdal

TERCAN

KARŞIOY YAZISI

2.6.2011 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında 22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Antlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un 1. maddesinin iptali istemi ile ilgili olarak çoğunluk kararıyla işin esasının incelenmesine karar verilmiştir.

Milletlerarası andlaşmaların Türk hukuk düzenindeki yeri ve yargısal denetimi, Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasında düzenlenmiştir. Buna göre, 'Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz'. Bu kuralda yer alan 'başvurulamaz' ibaresi, kesin bir şekilde andlaşmalara karşı Anayasa Mahkemesine başvuru yolunu kapatmakta ve bu konuda bir istisnaya da yer vermemektedir.

Bir milletlerarası andlaşma, belirtilen düzenlemeler nedeniyle doğrudan denetime tabi tutulamamasına rağmen onun onaylanmasını uygun bulan kanunun anayasallık denetiminin yapılmasını engelleyen bir kural bulunmamaktadır. Ancak Anayasa Mahkemesinin uygun bulma kanunu üzerinde denetim yaparken, onun uygun bulduğu andlaşmayı denetlemesi de Anayasa'nın 90. maddesi ile bağdaşmaz.

İptali istenen Kanun, Türkiye Cumhuriyeti adına 30.5.2006

tarihinde imzalanan Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu

Anlaşmanın onaylanmasının uygun bulunduğuna dairdir. Dört maddeden oluşan

anılan Kanun'un iptali istenen 1. maddesinde, Anlaşmanın giriş bölümünün

birinci ve üçüncü paragrafları ile 8. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b)

bendi ve 18. maddesinin 'Anayasamız, kanunlarımız ve bağlı olduğumuz

anlaşmalar hükümlerinin saklı olduğu' şeklinde ihtirazi kayıt derpiş

olunmak şartıyla onaylanmasının uygun bulunduğu belirtilmektedir. Kanun'un 2.

maddesi Türkiye'nin Kuruma katılım payını düzenlemekte, 3. maddesi Kanun'un

yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini son maddesi ise Kanun'un yürütülmesi

görevinin Bakanlar Kuruluna ait olduğunu hükme bağlanmaktadır.

Kanun'un dava konusu olan 1. maddesi, uygun bulduğu uluslararası andlaşma ile birlikte anlam taşımaktadır ve ancak onunla birlikte ele alındığında hukuk düzenimizde etki yapabilir niteliktedir. Bu nedenle söz konusu kuralın iptal istemindeki gerekçelere göre denetimi ancak andlaşma kuralları gözetilerek yapılabilir. Böyle bir uygulama ise andlaşma kurallarının denetlenmesini yasaklayan Anayasa'nın 90. maddesine aykırı olacaktır.

Belirtilen nedenlerle, itiraz konusu kurallara yönelik iptal isteminin esas inceleme aşamasında Anayasa Mahkemesince denetlenebilecek bir husus bulunmadığından ilk inceleme aşamasında istemin Anayasa Mahkemesinin yetkisizliği nedeniyle reddine karar verilmesi gerektiği düşüncesiyle kuralın esasının incelenmesine yönelik çoğunluk görüşüne katılmadık.

Üye

Muammer

TOPAL

Üye

Zühtü

ARSLAN

Başkan

Haşim KILIÇ

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Alparslan

ALTAN

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Nuri NECİPOĞLU

Üye

Hicabi

DURSUN

Üye

Celal Mümtaz

AKINCI