Danıştay 10. Daire E.2023/4929 K.2024/2946

Dava konusu istem: Davacı tarafından, Adana Yumurtalık Serbest Bölgesi'nde EPS ve polimer alanında faaliyet göstermek üzere 25/02/2022 tarihinden itibaren (45) yıl süreli ADY-107 numaralı Üretim Ruhsatı ile 25/02/2022 tarihinden itibaren (30) yıl süreli ADY-106 numaralı Alım Satım Ruhsatı verilmesinin uygun bulunmasına ilişkin ... tarih ve ... sayılı Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü işleminin iptal edilmesine dair ... tarih ve ... sayılı Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü işleminin iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ...

İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararıyla; çevresel etki değerlendirme raporunun amacının, ekonomik ve sosyal gelişmeye engel olmaksızın, çevre değerlerini ekonomik politikalar karşısında korumak, planlanan bir faaliyetin yol açabileceği bütün olumsuz çevresel etkilerin önceden tespit edilip, gerekli tedbirlerin alınmasını sağlamak olduğu, bu haliyle raporda yer alan, planlanan proje kapsamında tesiste yıllık 600.000 ton EPS üretileceğine yönelik ifadelerin üretim kapasitesine yönelik genel değerlendirmeleri ifade ettiği, davacı şirkete ait üretim taahhüdü niteliği taşımadığı,

oysa ki Serbest Bölge Müracaat Formunda yer alan üretim beyan ve taahhüdünün ise bağlayıcı olduğu, nitekim mevzuat uyarınca müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetlemeler sonucu anlaşılması halinde faaliyet ruhsatının iptal edilebileceği hususları birlikte değerlendirildiğinde, müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen 57.000 ton üretim miktarının olmasının dava konusu işleme dayanak teşkil etmeyeceği,

bu durumda firmanın faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ettiği hususlar ile firmaya ait ÇED Raporunda beyan edilen hususlar arasında çelişkiler tespit edildiğinden bahisle 28/01/2022 tarihli uygunluk yazısının iptal edilerek davacı şirket adına faaliyet ruhsatı düzenlenmesi talebinin uygun görülmemesine ilişkin işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesince; davacı şirket tarafından, üretim konulu faaliyet ruhsatı ve alım-satım konulu faaliyet ruhsatı başvuruları aşamalarında yıllık üretim miktarının 57.000 ton olarak taahhüt edilmesine rağmen, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına sunulan ÇED raporunda yıllık 600.000 ton üretim yapılacağı taahhüdünde bulunulduğunun tespiti karşısında,

faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetlemeler sonucu tespit edilmesi nedeniyle ... tarih ve ... sayılı Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü işleminin iptal edilmesine dair ... tarih ve ... sayılı Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı gerekçesiyle davalı idarenin istinaf başvurusunun kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına ve davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ_EDENİN_İDDİALARI : Davacı tarafından, faaliyet ruhsat müracaat formu ile ÇED Raporu arasında çelişki bulunmadığı, ÇED Raporunun 600.000 ton üretim için alınmış olmasının 57.000 tonluk üretimin de çevresel etki bakımından uygun olduğu anlamına geldiği, ÇED Raporunun bir taahhütname olmadığı, Bölge İdare Mahkemesi gerekçesinin yerinde olmadığı, henüz fabrika inşaatına dahi başlanmadığı, bu aşamada faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmamasının veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetlemeler sonucu tespit edilmesinin mümkün olmadığı,

faaliyet ruhsat müracaat formundaki taahhüdün azami değil asgari olduğu, esas hedeflerinin yurt dışı pazara açılmak olduğu, davalı idarenin geri alma işleminin süresinde de olmadığı ileri sürülerek temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar verilmesi istenilmektedir.

KARŞI_TARAFIN_SAVUNMASI : Davalı idare tarafından temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : ...

DÜŞÜNCESİ

Temyiz isteminin kabulü gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, dosyanın tekemmül ettiği görülmekle davacının yürütmenin durdurulması istemi hakkında bir karar verilmeksizin, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE

MADDİ OLAY

Davacı tarafından, 13/01/2022 tarihli Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu ile Adana Yumurtalık Serbest Bölgesi'nde "Birincil Formda Polimerlerin İmalatı" konusunda faaliyette bulunmak üzere "Üretim" konulu faaliyet ruhsatı verilmesi için davalı idareye başvuruda bulunulmuş, anılan formda tahmini yıllık üretim miktarı 57.000 ton olarak belirtilmiş ve satılacak malların 12.500 tonunun Türkiye'ye, 44.500 tonunun yurt dışına satılacağı öngörülmüştür.

Yine davacı tarafından, 17/01/2022 tarihli Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu ile "Alım-Satım" konulu faaliyet ruhsatı verilmesi için de davalı idareye başvuruda bulunulmuştur.

Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile söz konusu başvurular incelenmek üzere Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'ne gönderilmiştir.

Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile davacının üretim konulu faaliyet ruhsatı müracaatı incelenerek.

Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu'nda beyan edilen hususlara riayet edilmesi, üretime konu malların ağırlıklı olarak yurt dışına satılması, 2008/2 sayılı Genelge'ye ve bu Genelge'nin uygulanmasına yönelik Genel Müdürlük talimatlarına uyulması, Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği'nin 32. maddesinde belirtilen "Parlayıcı, patlayıcı, yanıcı, yanmayı artırıcı veya birarada bulunduğu mallar için tehlikeli olan maddeler özel düzenek veya yapıların bulunması şartıyla bölgelere getirilebilir." hususuna uyulması,

2901.10.00.90.13 GTİP numaralı Pentan ve 2902.30.00.00.00 GTİP numaralı Toluen malzemelerinin miktarı ve evsafına ilişkin Bölge Müdürlüğünce yapılacak denetimlerde firma tarafından her türlü kolaylığın sağlanması, firma müracaatında belirtilen hususlar çerçevesinde sadece üretimde kullanılması ve ticarete konu edilmemesi, ilgili kurum ve kuruluşlardan gerekli izinlerin temin edilmesi, iş sağlığı ve güvenliği konusundaki ilgili mevzuat çerçevesinde faaliyet alanı itibariyle gerekli her türlü tedbirin alınması,

yazı ekinde yer alan taahhütnamenin firma ortaklarınca imzalanmış halinin Bölge Müdürlüğü kanalıyla Bakanlığa gönderilmesi kaydıyla firma adına üretim konusunda 45 yıl süreli faaliyet ruhsatı verilmesi; yine aynı yazıda davacının alım-satım konulu faaliyet ruhsatı müracaatı incelenerek.

Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu'nda beyan edilen hususlara riayet edilmesi, alım-satıma konu malların tamamının yurt dışına satılması, 2008/2 sayılı Genelge'ye ve bu Genelge'nin uygulanmasına yönelik Genel Müdürlük talimatlarına uyulması, ilgili kurum ve kuruluşlardan gerekli izinlerin temin edilmesi,

iş sağlığı ve güvenliği konusundaki ilgili mevzuat çerçevesinde faaliyet alanı itibariyle gerekli her türlü tedbirin alınması kaydıyla firma adına alım-satım konusunda 30 yıl süreli faaliyet ruhsatı verilmesi uygun görülmüş ve davacıdan bölgede açık alan kiralanarak Serbest Bölge Müdürlüğü'ne onaylatılan kira sözleşmesinin ve şube tesciline ilişkin belgelerin gönderilmesi istenmiştir.

Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile de Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı davacıya ve ... Serbest Bölgesi Kurucu ve İşleticisi A.Ş.'ne bildirilmiştir.

Bunun üzerine, davacı ile ... Serbest Bölgesi Kurucu ve İşleticisi A.Ş. arasında 25/02/2022 tarihli "Üretim" ve 25/02/2022 tarihli "Alım-Satım" amaçlı "Açık Alan Kira Sözleşmesi" imzalanmıştır.

Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile kira sözleşmeleri, oda kayıt sicil sureti ve faaliyet belgesi ve davacıya ait taahhütname Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'ne gönderilmiştir.

Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile davacıya ait kira sözleşmesi ile diğer dokümanların incelendiği belirtilerek firma adına düzenlenen 25/02/2022 tarihinden itibaren (45) yıl süreli ... numaralı Üretim Ruhsatı ve 25/02/2022 tarihinden itibaren (30) yıl süreli ADY-106 numaralı Alım-Satım Ruhsatının yazı ekinde gönderildiği Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'ne bildirilmiştir.

Ancak daha sonra Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile yeniden yapılan değerlendirme neticesinde, firmanın Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu'nda beyan ettiği hususlar ile firmaya ait ÇED Raporunda beyan edilen hususlar arasında çelişkiler tespit edildiğinden görülen lüzum üzerine Genel Müdürlüklerinin ... tarih ve ... sayılı uygunluk yazısının iptal edildiği ve davacı adına faaliyet ruhsatı düzenlenmesi talebinin uygun görülmediği Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'ne bildirilmiştir.

Bu iptal işlemi Adana Yumurtalık Serbest Bölge Müdürlüğü'nün ... tarih ve ... sayılı yazısı ile davacıya ve ... Serbest Bölgesi Kurucu ve İşleticisi A.Ş.'ne bildirilmiştir.

Bunun üzerine bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT

3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu'nun "Amaç ve kapsam" başlıklı 1.maddesinde, "Bu Kanun; ihracata yönelik yatırım ve üretimi teşvik etmek, doğrudan yabancı yatırımları ve teknoloji girişini hızlandırmak, işletmeleri ihracata yönlendirmek ve uluslararası ticareti geliştirmek amacıyla serbest bölgelerin kurulması, yer ve sınırlarıyla faaliyet konularının belirlenmesi, yönetimi, işletilmesi, bölgelerdeki yapı ve tesislerin teşkili ile ilgili hususları kapsar.";

"Bölgenin düzenlenme esasları" başlıklı 5.maddesinde, " ... (Değişik ikinci fıkra: 12/11/2008-5810/3 md.) Yerli veya yabancı gerçek veya tüzel kişiler Ekonomi Bakanlığından ruhsat almak kaydıyla serbest bölgelerde faaliyette bulunabilirler. Serbest bölgelerde faaliyette bulunan yatırımcı kullanıcılara Hazinenin özel mülkiyetinde bulunan arazi, arsa ve binalar kiralanabilir veya bunlar üzerinde 49 yıla kadar irtifak hakkı tesis edilebilir.

(Mülga cümle: 9/2/2017-6772/1 md.) (…) (Ek cümleler: 9/2/2017-6772/1 md.) Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerler ile bunlar üzerinde bulunan bina ve tesisler kiralanabilir veya aynı süre ile kullanma izni verilebilir. Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanımına tahsis edilen arazi ve binalar için Milli Savunma Bakanlığının görüşü alınır.

Arazisi özel mülkiyete ait serbest bölgelerde kullanıcı niteliğini haiz olmayan mülk sahipleri, aidat ve benzeri bölge katılım bedelleri bakımından kullanıcılarla aynı mali yükümlülüklere tabidir.Serbest bölgede arazinin kullanımı, yapı ve tesislerin projelendirilmesi, kurulması ve kullanılmasıyla ilgili diğer bütün izinler ve ruhsatlar bölge müdürlüğünce verilir ve denetlenir ...";

"Uygulama yönetmeliği" başlıklı 13. maddesinde ise, "Bu Kanunda düzenlenmesi yönetmeliğe bırakılan konularla, serbest bölgelerde faaliyette bulunacak işleticilerin teşekkül tarzı, görev, yetki ve sorumlulukları, bu işleticilere ve kullanıcılara verilecek, faaliyet ruhsatları ve iptali, bunların sınai ve ticari sicillerinin tutulması, hesaba yapacakları ödemeler, serbest bölge ile ilgili faaliyetlerin tabi olacağı esaslar, bölgelere giriş için verilecek izin belgesi ile görev kartları, ikamet izni ve çalışma esasları ve serbest bölgelerin işletilmesine dair diğer hususlar yönetmelikle düzenlenir." hükümlerine yer verilmiştir.

3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'ne uyarınca hazırlanarak yürürlüğe giren Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği'nin "Amaç" başlıklı 1. maddesinde, "Bu Yönetmeliğin amacı; Serbest Bölgelerin kurulması, yönetilmesi, işletilmesi ve 3218 sayılı Kanunun 7’nci maddesi ile oluşturulan Özel Hesabı'ın tahsilat ve harcama esasları ile bu Özel Hesaba ilişkin diğer hususları düzenlemektir.",

"Bölgelerdeki Faaliyet Konuları" başlıklı 10. maddesinde, "Serbest Bölgelerde, Yüksek Planlama Kurulu'nca (Y.P.K.) uygun görülecek her türlü sınai, ticari ve hizmetle ilgili faaliyetler yapılabilir."

"Faaliyet Ruhsatının Verilmesi" başlıklı 11. maddesinde, "Bölgede faaliyette bulunmak isteyen gerçek veya tüzel kişiler, “Faaliyet Ruhsatı” almak için “Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu”nu Bölge Müdürlüğüne doğrudan teslim edebilecekleri gibi taahhütlü olarak posta yoluyla da gönderebilir. “Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu”nun doldurulup yukarıda belirtilen şekilde verilmesi ve Faaliyet Ruhsatı müracaat ücretinin Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdindeki Serbest Bölgeler Özel Hesabına yatırılmasıyla müracaat yapılmış olur.

Bölge Müdürlüğü; İşletici veya B.K.İ.’nin görüşünü aldıktan sonra, “Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu”nu kendi görüşüyle birlikte Genel Müdürlüğe intikal ettirir.

Genel Müdürlükçe müracaatın değerlendirilmesi sonucunda “Faaliyet Ruhsatı” verilmesi uygun görülenlere, bu durum yazılı olarak bildirilir ve faaliyetini sürdüreceği işyerinin teminine yönelik olarak yapılacak sözleşmenin bir örneği ile gerekli diğer belgeleri Genel Müdürlüğe iletmesi için 30 günlük süre tanınır. Söz konusu belgelerin intikalini müteakip Genel Müdürlükçe “Faaliyet Ruhsatı” düzenlenir. Belgelerin süresi içerisinde gönderilmemesi halinde “Faaliyet Ruhsatı” alma hakkı kaybedilir, dosya işlemden kaldırılır ve müracaat ücreti Özel Hesaba irat kaydedilir.

Müracaatın değerlendirilmesi sonucunda “Faaliyet Ruhsatı” verilmesi uygun bulunmayanlara bu durum yazılı olarak bildirilir ve yatırılan müracaat ücreti iade edilir.

Müracaat değerlendirme kriterleri, süre ve ücretlere dair hususlar da dahil olmak üzere, “Faaliyet Ruhsatı” ve diğer izin belgelerine ilişkin usul ve esaslar Genel Müdürlükçe çıkarılacak tebliğ/genelgelerle düzenlenir.",

"Faaliyetin Geçici Olarak Durdurulması ve Faaliyet Ruhsatının İptali" başlıklı 14. maddesinde, "Kullanıcıların faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması ve faaliyet ruhsatının iptaline ilişkin esaslar şunlardır:

a) Aşağıda belirtilen hallerde, Bölge Müdürlüğünce Kullanıcının Serbest Bölgeden mal çıkışlarına ve bölge içi mal satışlarına ilişkin Serbest Bölge İşlem Formları bir ay süreyle işleme konulmaz. Ancak, kullanıcı tarafından bir aylık süre dolmadan önce bu hususların düzeltilmesi halinde Bölge Müdürlüğünce işlem formları tekrar işleme konulur.

1) Yönetmelik hükümleri uyarınca verilmesi gereken belgeler ile Genel Müdürlük ve Bölge Müdürlüğünce istenilen bilgi ve belgelerin zamanında verilmemesi veya yanlış bilgi verilmesi,

2) Kullanıcı, yetkili temsilcisi veya görevlileri tarafından bölge tesis, araç-gereç ve ekipmanlarına, çevreye veya diğer kullanıcılara zarar verildiğinin tespit edilmesi ve Bölge Müdürlüğünce yapılan uyarıya rağmen bu durumun düzeltilmemesi ve/veya zararın tazmin edilmemesi,

3) Kullanıcının İşletici veya B.K.İ. ile Bölge İşleticiliği Ruhsatı kapsamında yaptığı kira ve/veya satış sözleşmesi hükümlerine uymadığının tespit edilmesi,

4) Yazılı talimatlara uyulmadığının veya bölge düzenini bozucu davranışlarda bulunulduğunun tespit edilmesi,

5) Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formunda beyan ve taahhüt edilen hususlarda meydana gelen değişikliklerin bildirilmemesi.

b) Mevzuata aykırı olarak bölgeye mal getirildiğinin, bölgeden mal çıkarıldığının tespiti veya re’sen yapılacak stok sayımında Bölge Müdürlüğü kayıtları ile Kullanıcının mevcut stokları arasında, mal kalemi bazında miktarı % 5’i geçmeyen sebebi açıklanamayan eksiklik veya fazlalığın tespiti halinde, Kullanıcının bölgeden mal çıkışlarına ve bölge içi mal satışlarına ilişkin Serbest Bölge İşlem Formları 3 ay süreyle işleme konulmaz. Serbest Bölge Gümrük İdaresi konu hakkında bilgilendirilir.

c) Aşağıda belirtilen hallerde, yapılacak değerlendirme neticesinde, gerek görülmesi durumunda Faaliyet Ruhsatı Genel Müdürlük tarafından iptal edilir ve Serbest Bölge Gümrük İdaresi konu hakkında bilgilendirilir.

1) (a) bendinde belirtilen süre sonunda, aykırı işleme devam edildiğinin veya aynı bendin birden çok sayıda ihlal edildiğinin Bölge Müdürlüğünce düzenlenecek tutanakla tespit edilmesi,

2) Mücbir sebep halleri hariç 3 yıl süreyle hiçbir faaliyette bulunulmadığının Bölge Müdürlüğünce tutanakla tespit edilmesi,

3) Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetimler sonucu tespit edilmesi,

4) Serbest bölgede faaliyette bulunulmasının kamu yararı, kamu düzeni ve/veya kamu güvenliğine aykırı olduğuna dair bulgu ve bilgiye erişilmesi,

5) Kanun, yönetmelik, tebliğ ve genelge hükümlerine uyulmadığının tespit edilmesi.

d) Aşağıda belirtilen hallerde Faaliyet Ruhsatı hiçbir uyarıya gerek kalmaksızın Genel Müdürlükçe iptal edilir ve Serbest Bölge Gümrük İdaresi konu hakkında bilgilendirilir.

1) Mevzuata aykırı olarak bölgeye mal getirildiğinin, bölgeden mal çıkarıldığının tespitini müteakip veya re’sen yapılacak stok sayımında Bölge Müdürlüğü kayıtları ile Kullanıcının mevcut stokları arasında, mal kalemi bazında miktarı % 5’ten fazla sebebi açıklanamayan eksiklik veya fazlalığın tespiti,

2) Bölge dışındaki faaliyetler nedeniyle elde edilen kazanç ve iratların, bölgede elde edilmiş kazanç ve iratlar gibi gösterilerek muhasebe kayıtlarının birleştirilmesi ve/veya bu amaçla sahte veya muhteviyatı yanıltıcı belge kullanılması suretiyle vergi kaçırıldığının belirlenmesi,

3) (b) bendinde belirtilen işlemin tekrarı.".

.. düzenlemelerine yer verilmiştir.

Ayrıca Faaliyet Ruhsatı Müracaatlarında Dikkate Alınacak Kriterler konulu 2009/1 sayılı Genelgede, "Faaliyet Ruhsatı müracaatlarının (yenileme ve süre uzatımı müracaatları dahil) değerlendirilmesinde, Genel Müdürlükçe bölgesel ve sektörel farklılıklar da göz önünde bulundurularak aşağıda belirtilen hususlar dikkate alınır.

1. Faaliyetin üretim faaliyeti niteliğinde ve çoğunlukla yurtdışına satışa yönelik olması esastır.

2. Alım-satım faaliyetlerinde de yurtdışına satış esas olup, hammadde, aramalı ve yatırım malları öncelikli olmak üzere yurtiçine satışa da belli oranlarda izin verilebilir.

3. Müracaat konusu faaliyetin;

a) İnsan sağlığı ve çevre açısından zarar verici mahiyette olmaması,

b) Genel Müdürlükçe belirlenecek hassas ürünleri kapsamaması,

c) Yurtiçi piyasada yıkıcı ve haksız rekabete ortam sağlayıcı vasıfta olmaması nitelikleri aranır.

4. Faaliyetin;

a) Belli kapasitede istihdam yaratacak nitelikte olması,

b) Doğrudan yabancı yatırım niteliğinde olması,

c) Yeni ve/veya yüksek teknoloji içermesi,

d) Uluslararası ticareti destekleyecek bir hizmet mahiyetinde olması,

e) Serbest bölgedeki sektörel ihtisaslaşma ve kümelenmeyle uyumlu olması hususları değerlendirme sürecinde göz önünde bulundurulur." düzenlemesi yer almaktadır.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME

İdare hukukuna göre, idarelerin, bir idari işlemi tesis edebilmesi için hukuken korunabilir ve hukuka uygun bir nedeni olması gerekmektedir. Bu neden, idari işlemlerin sebep unsurunu oluşturur. Gerek yargısal kararlarda, gerekse doktrinde sebep unsuru, idari işlemin dışında, idari işlemin yapılmasını gerektiren hukuki işlem veya olay olarak tanımlanmaktadır. Sebep, idareyi işlem yapmaya yönelten tüm etkenler olup, işlemin bir tür gerekçesidir. İdare tesis ettiği işlemi, "gerçek ve hukuka uygun" sebeplere dayandırmak zorundadır. Sebebin "gerçek" olması, varlığının usulüne uygun olarak yapılan tespitlerle ortaya konulmuş olması; "hukuka uygun" olması ise, idarenin işlemi dayandırdığı sebebin, kanunda tesisi için dayanabileceği öngörülen sebeplerden olması anlamına gelmektedir.

İdari işlemlerin bir sebebe ve gerekçeye dayalı olması hukukun genel ilkelerinden olduğundan, bu ilke genel anlamda düzenleyici veya bireysel işlemi yapan idareyi, uyguladığı ve düzenleme yaptığı alanda doğru ve anlamlı olgular ortaya koymaya ve denetim yapmaya zorlar. İşlemlerde gösterilen sebep ve gerekçe, işlemin yasaya uygunluğunu ve dayanağını değerlendirme, itiraz edip etmeme konularında ilgililere yardımcı olmakla birlikte, idarenin saydamlığı, savunma hakları, idareye güven ilkeleri ve hukuk devleti anlayışının oluşumu noktalarında da büyük öneme sahiptir.

Yukarıda yer verilen serbest bölgeler mevzuatına ilişkin hükümler bu çerçevede incelendiğinde; ihracata yönelik yatırım ve üretimi teşvik etmek, doğrudan yabancı yatırımları ve teknoloji girişini hızlandırmak, işletmeleri ihracata yönlendirmek ve uluslararası ticareti geliştirmek amacıyla kurulan serbest bölgelerde faaliyette bulunmak isteyen gerçek veya tüzel kişilerin, “Faaliyet Ruhsatı” almak için “Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu” ile başvuruda bulunmaları gerektiği, Bölge Müdürlüğü'nün İşletici veya B.K.İ.’nin görüşünü aldıktan sonra,

“Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu”nu kendi görüşüyle birlikte Genel Müdürlüğe intikal ettireceği, Genel Müdürlükçe müracaatın değerlendirilmesi sonucunda “Faaliyet Ruhsatı” verilmesi uygun görülenlere, bu durumun yazılı olarak bildirileceği, müracaatın değerlendirilmesi sonucunda “Faaliyet Ruhsatı” verilmesi uygun bulunmayanlara da bu durumun yazılı olarak bildirileceği ve yatırılan müracaat ücretinin iade edileceği açıktır.

Uyuşmazlıkta, "Birincil Formda Polimerlerin İmalatı" alanında faaliyet göstermek isteyen davacı şirket tarafından, 13/01/2022 tarihinde "Üretim" konulu faaliyet ruhsatı müracaat formu ve 17/01/2022 tarihinde ise "Alım-Satım" konulu faaliyet ruhsatı müracaat formunun davalı Bakanlığa sunulduğu, anılan müracaat formlarında yıllık üretim miktarının 57.000 ton olarak taahhüt edildiği, bunun üzerine davacı şirket adına, beyan edilen hususlara riayet edilmesi şartıyla 45 yıl süreli "Üretim" konulu faaliyet ruhsatı ve 30 yıl süreli "Alım-Satım" konulu faaliyet ruhsatının düzenlendiği,

daha sonra Bakanlık tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde, davacı şirket tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına sunulan ÇED belgelerinde yıllık 600.000 ton üretim yapılacağının belirtildiğinin tespiti üzerine dava konusu işlemin tesis edildiği görülmektedir.

Temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararında, üretim konulu faaliyet ruhsatı ve alım-satım konulu faaliyet ruhsatı başvuruları aşamalarında davacı şirket tarafından, yıllık üretim miktarının 57.000 ton olarak taahhüt edilmesine rağmen, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına sunulan ÇED belgelerinde yıllık 600.000 ton üretim yapılacağı taahhüdünde bulunulduğunun tespiti karşısında,

faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetlemeler sonucu tespit edilmesi nedeniyle dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmış ise de;

öncelikle, davacı şirket tarafından henüz tesislerin inşa edilip faaliyete başlanılmadığı görüldüğünden, bu aşamada Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği'nin "Faaliyetin Geçici Olarak Durdurulması ve Faaliyet Ruhsatının İptali" başlıklı 14. maddesinde yer alan faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetlemeler sonucu tespit edilmesi düzenlemesinin uygulanmasının mümkün olmadığı,

zira dava konusu işlemin de faaliyet ruhsatlarının iptal edilmesi değil uygunluk yazısının iptal edilmesi ve davacı adına faaliyet ruhsatı düzenlenmesi talebinin uygun görülmemesi olduğu, davalı idare tarafından işlemin gerekçesi olarak davacının faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ettiği hususlar ile firmaya ait ÇED Raporunda beyan edilen hususlar arasında çelişkiler tespit edilmesinin ileri sürüldüğü görülmektedir.

Bu durumda, Çevresel Etki Değerlendirme Raporu'nun amacının, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları belirlemek olduğu,

davacıya ait proje tanıtım dosyasında yer alan planlanan proje kapsamında tesiste yıllık 600.000 ton EPS üretileceğine yönelik ifadelerin üretim kapasitesine yönelik genel değerlendirmeleri ifade ettiği, bu miktardaki bir üretimin çevresel etkileri bakımından olumsuz bir durum oluşturmadığının raporlanmış olması karşısında daha az miktarda (57.000 ton) bir üretimin çevresel etkileri bakımından daha olumlu bir sonuç doğuracağı, bunun aleyhe bir durum değil bilakis daha az üretim taahhüdünde bulunulmuş olması açısından lehe değerlendirilmesi gerektiği,

bu miktarın serbest bölge faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan edilen üretim miktarının üzerinde olmasının beyan edilen hususların gerçek dışı olduğu şeklinde yorumlanamayacağı, bunun davacı şirkete ait üretim taahhüdü niteliği taşımadığı, davacı için serbest bölge faaliyet ruhsatı müracaat formunda yer alan üretime ilişkin beyan ve taahhüdün bağlayıcı nitelikte olduğu ve serbest bölge faaliyet ruhsatı müracaat formunda 57.000 ton üretim miktarı beyan ve taahhüt edilmesinin dava konusu işleme dayanak teşkil etmeyeceği sonucuna ulaşıldığından dava konusu işlemde hukuka uygunluk görülmemiştir.

Bu itibarla, dava konusu işlemin iptali yönündeki .... İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf isteminin kabulü ile davanın reddine ilişkin temyize konu .... Bölge İdare Mahkemesi .... İdari Dava Dairesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

Öte yandan, Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği ile serbest bölgelerin kurulması, yönetilmesi ve işletilmesine ilişkin hususların ve serbest bölgelerdeki kullanıcıların faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması ve faaliyet ruhsatlarının iptaline ilişkin esasların düzenlendiği, faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlarda meydana gelen değişikliklerin bildirilmemesi ile beyan ve taahhüt edilen hususlara uyulmaması veya beyan edilen hususların gerçek dışı olduğunun sonradan yapılan inceleme ve denetimler sonucu tespit edilmesi durumunda kullanıcıların faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması ve faaliyet ruhsatlarının iptaline ilişkin işlem tesis edilmesinin her zaman mümkün olduğu da tabiidir.