Göç ve siyaset alanında kurulan üniversite uygulama ve araştırma merkezleri, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'na dayanan yönetmeliklerle faaliyet gösterir. Bu merkezleri diğer akademik birimlerden ayıran nokta, çalışmanın konusunun aynı zamanda hukuki statüsü kırılgan kişiler olmasıdır. Bir mülakat kaydı, akademik veri olduğu kadar, katılımcının statüsünü etkileyebilecek bilgi de içerebilir. Saha çalışmasının tasarımı bu gerçeğe göre kurulmalıdır.
Katılımcının statüsü çalışmanın tasarımını değiştirir
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu farklı statüler öngörür: ikamet izni sahipleri, uluslararası koruma başvurusu yapmış kişiler, geçici koruma kapsamındakiler ve düzensiz göçmenler. Bu grupların hukuki güvenceleri ve idareyle ilişkileri aynı değildir. Araştırmacının katılımcıya hukuki yönlendirme yapmaması, buna karşılık kendi çalışmasının katılımcı üzerinde doğurabileceği riski öngörmesi beklenir.
Onam metninde bulunması gereken açıklamalar
- Verilerin kim tarafından, hangi amaçla ve ne kadar süreyle saklanacağı
- Kayıtların idari veya adli bir makam tarafından talep edilmesi ihtimalinin açıkça belirtilmesi
- Katılımcının, kaydın herhangi bir aşamasında çalışmadan çekilebileceği
- Çeviri desteği sağlanıyorsa çevirmenin de gizlilik yükümlülüğü altında olduğu
- Yayında kimliği açık edebilecek ayrıntıların nasıl elenip anonimleştirileceği
Veri güvenliği yalnızca teknik bir konu değildir
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bakımından etnik köken, siyasi düşünce ve sağlık bilgileri özel nitelikli veri sayılır; göç araştırmalarında toplanan içerik çoğu kez bu kategorilere girer. Ham ses kayıtlarının kişisel cihazlarda tutulması, deşifre metinlerinin ortak bulut klasörlerinde paylaşılması ya da katılımcı listesinin ayrı dosyada saklanmaması, tek başına ciddi bir risk oluşturur. Kimlik bilgisi ile içerik verisinin ayrıştırılıp farklı erişim yetkileriyle tutulması temel çözümdür.
Kurumsal ve akademik sorumluluğun paylaşımı
Merkezin yürüttüğü çalışmalarda sorumluluğun kimde olduğu genellikle sorun çıktığında tartışılır. Proje yürütücüsü, merkez müdürlüğü ve üniversite arasındaki görev dağılımının önceden yazılı hâle getirilmesi gerekir. Dış fon veya uluslararası ortak bulunan projelerde, verinin yurt dışına aktarılıp aktarılmayacağı ve hangi kurumun veri sorumlusu sayılacağı sözleşmede açıkça belirlenmelidir.
Saha öncesi hazırlık listesi
- Etik kurul onayını, çalışmanın nihai tasarımı üzerinden alın; sonradan yapılan kapsam genişlemelerini ayrıca bildirin.
- Onam metnini katılımcının anadilinde ve sade bir dille hazırlayın.
- Ham kayıtlar için şifreli saklama ve süreli imha takvimi belirleyin.
- Saha ekibine gizlilik taahhüdü imzalatın ve eğitim kaydını dosyalayın.
Bu metin genel bilgilendirme niteliğindedir. Katılımcıların statüsü, projenin fon yapısı ve verinin niteliği sonuçları önemli ölçüde etkilediğinden, saha çalışmasına başlamadan önce projeye özel bir değerlendirme yapılması önerilir.