Bir üniversite bünyesinde kurulan toplumsal araştırmalar merkezi, anket, derinlemesine görüşme, odak grup ve alan gözlemi gibi yöntemlerle veri üretir. İstanbul Aydın Üniversitesi Toplumsal Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği de merkezin amacını, faaliyet alanını ve organlarını belirler. Bu tür merkezlerde asıl hukuki hassasiyet, üretilen bilginin kaynağının doğrudan insanlar olmasından doğar.
Amaç Maddesi Neden Belirleyici
Merkezin hangi konularda araştırma yapabileceği yönetmeliğin amaç ve faaliyet hükümleriyle çizilir. Ticari nitelikte pazar araştırması ile akademik saha araştırması arasındaki sınır, hem vergisel hem idari sonuçlar doğurabilir. Dışarıdan gelen bir talep üzerine yürütülecek çalışmanın merkezin faaliyet alanına girip girmediği, sözleşme imzalanmadan önce değerlendirilmelidir.
Katılımcı Verisi ve Kişisel Verilerin Korunması
Anket ve görüşme yoluyla toplanan bilgiler, çoğu zaman 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu anlamında kişisel veri niteliğindedir. Sağlık, siyasi düşünce, inanç veya sendika üyeliği gibi başlıklara dokunan sorular ise özel nitelikli veri kategorisine girebilir ve daha sıkı bir rejime tabidir. Uygulamada şu adımlar ihmal edilmemelidir:
- Katılımcıya araştırmanın amacını ve verinin nasıl kullanılacağını anlatan aydınlatma metninin sunulması,
- Ses veya görüntü kaydı alınacaksa bunun ayrıca ve açıkça belirtilmesi,
- Verinin saklanacağı süre ile imha yönteminin baştan belirlenmesi,
- Yayın aşamasında kimliği belirlenebilir bilgilerin ayıklanması.
Etik Kurul Onayı ve Kayıt Düzeni
İnsan katılımcıyla yürütülen çalışmalarda etik kurul onayının çalışma başlamadan alınması gerekir. Sonradan alınan onay, toplanmış veriyi geriye dönük olarak meşrulaştırmaz. Onay dosyasının, veri toplama araçlarının ve katılımcı formlarının aynı arşivde tutulması, ilerideki bir şikayet veya denetimde tek başına belirleyici olabilir.
Yayın, Telif ve Üçüncü Kişilere Karşı Sorumluluk
Araştırma raporlarında yer alan tespitler, kişi veya kurumları hedef gösterecek biçimde kaleme alındığında kişilik hakkı ihlali iddiasına yol açabilir. Bulguların veri ile sınırlı biçimde sunulması ve yorumun ayrı bir başlıkta verilmesi, bu riski azaltır. Raporun ve veri setinin kullanım hakları ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu çerçevesinde, proje sözleşmesinde açıkça düzenlenmelidir.
Dış Kaynaklı Projelerde Sözleşme Kontrolü
Kamu kurumu veya özel şirket finansmanıyla yürütülen projelerde raporun yayımlanıp yayımlanamayacağı, gizlilik süresi ve bulguların değiştirilmesi talebi karşısında merkezin tutumu sözleşmede yazılı olmalıdır. Akademik bağımsızlık, sonradan tartışılan değil önceden yazılan bir konudur.
Yukarıdaki başlıklar genel bir çerçeve sunar. Yürütülecek somut bir saha çalışması veya imzalanacak bir proje sözleşmesi bakımından, veri türü ve katılımcı profili dikkate alınarak ayrıca hukuki değerlendirme yapılması gerekir.