1955 sayılı Karar, bazı milletlerarası anlaşmaların yürürlüğe girdiği tarihlerin tespitine ilişkindir. İlk bakışta teknik bir işlem gibi görünen bu tespit, uygulamada çok somut sonuçlar doğurur: bir anlaşmanın hangi tarihten itibaren iç hukukta uygulanabileceği, bir uyuşmazlıkta hangi metnin esas alınacağını belirler.
Yürürlük Tarihi Neden Ayrıca Tespit Edilir?
Milletlerarası anlaşmalar imza, onay ve bildirim gibi birden çok aşamadan geçer. Anlaşmanın kendi metninde yürürlük genellikle tarafların bildirimlerinin tamamlanmasına bağlanır; bu tamamlanma anı ise sonradan belirli hâle gelir. İç hukukta bu anın açıkça ilan edilmesi, uygulayıcının tereddüde düşmemesi içindir.
Anayasal Çerçeve
Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm taşıması hâlinde ise anlaşma hükümleri esas alınır. Bu nedenle bir anlaşmanın yürürlük tarihi, doğrudan uygulanacak normun belirlenmesi anlamına gelir.
Hangi Dosyalarda Tarih Tartışması Çıkar?
- Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında, gelirin elde edildiği dönemin anlaşma kapsamına girip girmediği.
- Sosyal güvenlik anlaşmalarında, yurt dışında geçen hizmet sürelerinin birleştirilmesi.
- Adli yardımlaşma ve tanıma-tenfiz dosyalarında, karşılıklılık şartının hangi tarihten itibaren sağlandığı.
- Yatırım ve ticaret anlaşmalarında, uyuşmazlığın doğduğu tarihte koruma hükümlerinin yürürlükte olup olmadığı.
Tarihin Dosyada Kanıtlanması
Mahkeme veya idare önünde ileri sürülen anlaşma hükmü için, metnin yayımlandığı Resmî Gazete tarih ve sayısı ile yürürlük tarihini tespit eden kararın birlikte sunulması beklenir. Yalnızca anlaşmanın imza tarihine dayanmak, işlemin dayanağının eksik gösterilmesi sonucunu doğurabilir. Yabancı dildeki metne dayanılacaksa, resmî çeviri ile yayımlanan Türkçe metnin karşılaştırılması gerekir.
Zaman Bakımından Uygulama İlkesi
Kural olarak anlaşma hükümleri, yürürlük tarihinden sonraki olay ve işlemlere uygulanır. Anlaşmanın kendisi geçiş hükmü öngörmüşse bu hüküm önceliklidir. Devam eden hukuki ilişkilerde ise ilişkinin hangi anda doğduğu ile hangi anda sonuç doğurduğunu ayırmak, sonucu değiştiren belirleyici ayrımdır.
Burada aktarılanlar genel bir çerçeveden ibarettir. Uluslararası boyutu olan dosyalarda anlaşma metni, yürürlük tarihi ve iç hukuk düzenlemeleri birlikte incelenmeli; değerlendirmenin bu alanda çalışan bir hukukçuyla yapılması yararlı olur.