2148 sayılı Karar, 154 kV Kurşunlu-Şabanözü OSB Enerji İletim Hattı Projesi kapsamında bazı taşınmazların Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü tarafından acele kamulaştırılmasına ilişkindir. Enerji iletim hatlarında uygulama çoğunlukla mülkiyetin tamamen devri şeklinde değil, irtifak hakkı kamulaştırması biçiminde gerçekleşir. Bu ayrım, hem ödenecek bedeli hem de malikin taşınmazı kullanmaya devam edip edemeyeceğini belirler.
İrtifak Kamulaştırması Mülkiyeti Sona Erdirir mi?
Hayır. İrtifak kamulaştırmasında tapu maliki değişmez; taşınmazın tapu kaydına, hat güzergâhı boyunca kullanımı sınırlayan bir hak şerhi işlenir. Malik tarımsal faaliyetine kural olarak devam edebilir; ancak hattın altında yapı yapamaz, belirli yüksekliğin üzerinde ağaç yetiştiremez ve bakım çalışmalarına katlanmak zorundadır. Bedel de bu kısıtın karşılığı olarak hesaplanır.
Bedeli Etkileyen İki Ayrı Alan
- Direk yerleri: taşınmazın tam mülkiyeti alınır ya da o alan tamamen kullanılamaz hâle gelir; burada tam değer üzerinden hesap yapılması beklenir.
- Salınım/koruma bandı: hattın geçtiği koridorda kullanım kısıtlanır; bedel, taşınmazın değerinin belirli bir oranı olarak belirlenir.
Uygulamada tartışmanın büyük kısmı, kısıt oranının taşınmazın gerçek kullanım şekline uygun belirlenip belirlenmediği üzerinde toplanır. Örneğin yüksek boylu meyve ağacı bulunan bir bahçe ile tarla vasıflı bir arazide kısıtın ağırlığı aynı değildir.
Güzergâh Denetiminde Sorulacak Sorular
- Hat, parselin ortasından mı yoksa sınırından mı geçirilmiş; sınırdan geçirilse kısıt azalır mıydı?
- Direk yeri, ekilebilir alanın en verimli bölümüne mi yerleştirilmiş?
- Aynı malike ait birden çok parsel varsa güzergâh gereksiz yere bölünme yaratıyor mu?
- Bakım için öngörülen erişim yolu, ayrıca bir kullanım kaybı doğuruyor mu?
Kısıtın Sürekliliğinden Doğan Talepler
İrtifak kamulaştırmasında bedel bir defaya mahsus ödenir; ancak kısıt kalıcıdır. Bu nedenle bedel belirlenirken yalnızca mevcut kullanım değil, taşınmazın gelecekte yapılaşmaya açılma ihtimali de tartışma konusu olabilir. İmar planında konut ya da sanayi alanında kalan bir taşınmazda, hattın yapılaşma hakkını fiilen ortadan kaldırıp kaldırmadığı ayrıca incelenmelidir.
Hat Yapıldıktan Sonra Ortaya Çıkan Sorunlar
Bakım çalışmaları sırasında oluşan ürün zararı, güzergâh dışına taşan tahribat veya öngörülenden geniş bir alanın kullanılması gibi durumlar, kamulaştırma bedelinden ayrı olarak değerlendirilir. Bu tür hâllerde zararın gerçekleştiği anda tarihli fotoğraf, tanık ve varsa jandarma ya da muhtarlık tutanağıyla tespit yapılması, sonraki talebin dayanağını oluşturur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; irtifak kısıtının kapsamı ve bedele etkisi güzergâh ile taşınmazın niteliğine göre değiştiğinden, dosyanızın teknik projeyle birlikte incelenmesi gerekir.