İbn Haldun Üniversitesi Sözlü Tarih ve Toplumsal Hafıza Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, bir vakıf üniversitesi bünyesindeki araştırma merkezinin kuruluşunu ve işleyişini düzenler. Merkez yönetmelikleri 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu çerçevesinde çıkarılır; ancak sözlü tarih gibi doğrudan insanlarla görüşmeye dayanan bir alanda, yönetmeliğin ötesinde başka hukuki katmanlar da devreye girer.
Sözlü Tarih Çalışmasının Üç Hukuki Katmanı
Bir görüşme kaydı alındığında aynı anda üç ayrı hukuk alanı ilgilenir hale gelir:
- Kişisel verilerin korunması: Ses ve görüntü kaydı, kimliği belirli bir kişiye ait olduğu ölçüde kişisel veridir. Anlatının içinde geçen sağlık, siyasi görüş, inanç gibi bilgiler ise özel nitelikli veri kategorisine girebilir ve daha ağır bir korumaya tabidir.
- Kişilik hakları: Görüşmecinin anlattığı olayda adı geçen üçüncü kişiler, kayda hiç katılmadıkları halde anlatının konusu olabilir. Yayımlanan metnin bu kişilerin şeref ve itibarını zedelemesi ayrı bir sorumluluk doğurur.
- Fikrî haklar: Görüşme metninin ve derlenen arşivin kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından ayrıca değerlendirilir.
Rıza Metni Tek Sayfalık Bir Formalite Değildir
Sözlü tarih projelerinde alınan izin belgesi çoğu zaman genel bir cümleyle geçiştirilir. Oysa iznin kapsamı, kaydın ileride nasıl kullanılabileceğini belirler. Ayrı ayrı düzenlenmesi gereken hususlar şunlardır: kaydın arşivlenip arşivlenmeyeceği, üçüncü araştırmacıların erişimine açılıp açılmayacağı, tam adla mı yoksa rumuzla mı yayımlanacağı, ticari amaçlı kullanıma izin verilip verilmediği ve görüşmecinin daha sonra rızasını geri çekmesi halinde ne olacağı.
Merkezin İç İşleyişinde Yetki
Merkez müdürü, yönetim kurulu ve rektörlük arasındaki yetki dağılımı yönetmelikte tanımlıdır. Vakıf üniversitelerinde mütevelli heyeti onayı gerektiren işlemler bulunması nedeniyle, hangi kararın hangi organda kesinleştiği ayrıca kontrol edilmelidir. Yetkisiz organca alınan kararlar, projelerin fiilen yürümüş olmasına rağmen sonradan geçersizlik tartışması yaratır.
Arşivin Uzun Vadeli Yönetimi
- Her kaydı görüşme tarihi, görüşmeci kimliği ve izin belgesi referansıyla eşleştirin.
- İzin kapsamına göre kayıtları erişim düzeylerine ayırın; kısıtlı kayıtlar için ayrı saklama alanı kullanın.
- Ham kayıt ile deşifre metni arasındaki farkları izlenebilir kılın.
- Rızanın geri çekilmesi halinde uygulanacak imha prosedürünü önceden yazılı hale getirin.
- Görüşmeci vefat etmişse mirasçıların kişilik hakkı korumasına ilişkin talep hakkının doğabileceğini hesaba katın.
Bu değerlendirme genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sözlü tarih arşivinin yayımlanması ya da bir görüşme kaydına ilişkin talep gelmesi halinde, izin metninizin kapsamı ile talebin niteliği birlikte incelenmelidir; böyle bir durumda hukuki görüş almanız isabetli olacaktır.