İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Osteoarkeoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, arkeolojik kazılardan çıkan insan ve hayvan iskelet kalıntıları üzerinde bilimsel çalışma yürüten bir birimin işleyişini düzenler. Bu alan, üniversite mevzuatının yanında kültür varlıklarının korunmasına ilişkin özel hükümlerle doğrudan temas eder.
Yönetmeliğin Kapsamı Nerede Biter?
Merkez yönetmeliği; kuruluş, organlar, faaliyet alanı ve personel düzenini belirler. Buna karşılık buluntunun mülkiyeti, kazı izni ve taşınması gibi konular yönetmeliğin değil, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu Kanun'a dayalı düzenlemelerin alanıdır. Bu ayrımın kurulmaması, uygulamada en sık görülen yetki karışıklığının kaynağıdır.
Materyalin Merkeze Getirilmesinde Usul
Bir kazı alanından çıkan materyalin laboratuvara aktarılması, kendiliğinden gerçekleşen bir işlem değildir. Usul yönünden şu adımların belgelenmesi beklenir:
- Kazının yürütüldüğü izin ve kazı başkanlığının yazılı talebi
- Materyalin envanter kaydı ve ayrıntılı teslim tutanağı
- İncelemenin süresi ve materyalin iade edileceği yer
- Örnekleme veya tahribatlı analiz yapılacaksa buna ilişkin ayrı izin
Özellikle tahribatlı analizler, materyalin bir kısmının geri döndürülemez biçimde tüketilmesi anlamına geldiğinden izin belgesinin kapsamı net olmalıdır.
İzinsiz İşlemlerin Doğurabileceği Sonuçlar
- İdari yönden: görevlendirme ve izinlere aykırılık nedeniyle disiplin süreci
- Cezai yönden: kültür varlıklarına ilişkin özel kanunda öngörülen suç tiplerinin gündeme gelmesi
- Bilimsel yönden: usulsüz elde edilen materyale dayalı çalışmanın yayın etiği bakımından tartışmaya açılması
Veri, Yayın ve Fikri Haklar
Osteolojik incelemelerden elde edilen ölçüm setleri, fotoğraflar ve üç boyutlu modeller üzerinde kimin hak sahibi olacağı, kazı başkanlığı ile merkez arasındaki protokolde açıkça düzenlenmelidir. Yayın sırası, atıf yükümlülüğü ve verinin üçüncü kişilerle paylaşımı önceden yazılmadığında, sonradan çözülmesi güç ihtilaflar doğar. Modern döneme ait kimliği belirlenebilir kalıntılar söz konusuysa, ayrıca kişilik hakları boyutu değerlendirilmelidir.
Buradaki açıklamalar alanın hukuki çerçevesini tanıtmayı amaçlar. Bir kazı protokolü hazırlanacaksa veya materyal aktarımında usulsüzlük iddiası ortaya çıkmışsa, ilgili izin belgeleri üzerinden özel bir inceleme yapılması gerekir.