Yaban hayatı uygulama ve araştırma merkezleri, doğal yaşam alanlarında gözlem, örnekleme, rehabilitasyon ve envanter çalışmaları yürüten akademik birimlerdir. Çankırı Karatekin Üniversitesi bünyesindeki merkezin yönetmeliği 31564 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Bu merkezlerin hukuki özelliği, faaliyetlerinin üniversite mevzuatının yanı sıra doğrudan çevre ve av mevzuatına temas etmesidir.
Faaliyetin Çoklu Mevzuat Zemini
Bir saha çalışması, tek bir yönetmeliğin izniyle yürütülemez. Çalışmanın niteliğine göre 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu kapsamındaki koruma alanı ve tür rejimi, 2872 sayılı Çevre Kanunu ile orman mevzuatı ve ilgili idarelerin izin süreçleri devreye girer. Merkezin kuruluş yönetmeliği, merkezin ne yapabileceğini gösterir; sahada fiilen işlem yapma yetkisini ise ayrıca alınan izinler verir. Bu ayrımın kaçırılması, iyi niyetle yürütülen bir araştırmayı idari yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakır.
Saha Öncesi İzin ve Etik Kontrolleri
- Çalışma alanının koruma statüsünün (millî park, yaban hayatı geliştirme sahası, tabiat parkı vb.) tespiti.
- Hedef türün korunan türler arasında olup olmadığı ve yakalama/işaretleme için özel izin gerekip gerekmediği.
- Canlı hayvan üzerinde işlem yapılacaksa hayvan deneyleri etik kurul onayı.
- Örnek toplama, taşıma ve muhafazaya ilişkin izinlerin süresi ve kapsamı.
- Özel mülkiyete konu arazilere giriş için malik izni.
Görüntü, Konum ve Veri Yönetimi
Fotokapan ve benzeri cihazların kullanıldığı çalışmalarda, kaydın içine kişilerin girmesi kaçınılmazdır. Bu durumda 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bakımından bir veri işleme faaliyeti doğar; kayıtların amaçla sınırlı tutulması, saklama süresinin belirlenmesi ve kişi görüntülerinin ayıklanması gerekir. Ayrıca hassas tür lokasyon verilerinin kamuya açık paylaşılması, kaçak avcılık riski nedeniyle bilimsel etik açısından da sakıncalı görülür.
Proje ve İşbirliği Sözleşmelerinde Kritik Maddeler
- Fikri hakların ve yayın önceliğinin kime ait olacağı.
- Toplanan örnek ve verinin mülkiyeti ile proje sonrası akıbeti.
- Saha kazası hâlinde sorumluluk ve sigorta düzenlemesi.
- Üçüncü kişilere veri aktarımının koşulları.
- Kamu kaynağı kullanılıyorsa harcama ve raporlama yükümlülükleri.
Denetim ve Yaptırım İhtimali
İzinsiz veya izin kapsamını aşan bir faaliyet tespit edildiğinde idari para cezası ile karşılaşılabilir; ayrıca cihaz ve örneklere el konulması gündeme gelir. Böyle bir durumda tutanağın içeriğine yapılan şerh, sonraki itiraz aşamasında dosyanın en değerli belgesi haline gelir. İzin yazıları ve yazışmaların sahada bulundurulması, tartışmayı doğduğu anda çözebilir.
Bu değerlendirme genel niteliktedir; çalışmanın yürütüleceği alanın statüsü ve hedef tür bakımından güncel mevzuat ayrıca kontrol edilmelidir. Proje tasarımı aşamasında idare hukuku ve çevre mevzuatı yönünden görüş alınması, sonradan doğacak sorunları azaltır.