Biyoinformatik çalışmaları, doğası gereği büyük ölçekli sağlık verisiyle yürütülür. Sağlık Bilimleri Üniversitesi bünyesindeki merkezin yönetmeliği kurumsal yapıyı belirlerken, araştırmacının fiilen karşılaştığı sorun daha çok hangi verinin, hangi dayanakla işlenebileceği sorusudur. Bu rehber o çizgiye odaklanır.
Sağlık Verisi Neden Ayrı Bir Kategoridir?
6698 sayılı Kanun sağlık verisini özel nitelikli kişisel veri olarak sınıflandırır ve işlenmesini daha dar koşullara bağlar. Genel bir "araştırma yapıyoruz" gerekçesi, tek başına işleme dayanağı oluşturmaz. Merkezin her proje için işleme şartını ayrı ayrı belirlemesi ve bunu kayıt altına alması gerekir.
Anonimleştirme İddiasının Sınırı
Genomik veri ve ayrıntılı klinik kayıtlar söz konusu olduğunda anonimleştirme iddiası kolayca çürütülebilir. Az sayıda nadir özelliğin bir arada bulunması, kişinin yeniden tanımlanmasına imkân verir. Dolayısıyla:
- Yeniden tanımlanma riski proje başında yazılı olarak değerlendirilmelidir.
- Veri seti dış kurumla paylaşılacaksa erişim, sözleşmeyle sınırlandırılmalıdır.
- Ham veri ile analiz çıktısı ayrı saklama rejimine tabi tutulmalıdır.
Etik Kurul ile Veri Koruma Aynı Şey Değildir
Etik kurul onayı, araştırmanın bilimsel ve etik uygunluğunu değerlendirir; kişisel verinin işlenmesine ilişkin hukuki yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. İki sürecin paralel yürütülmesi, sonradan yapılacak denetimlerde kurumu koruyan temel unsurdur.
Yayın ve Veri Paylaşımı Aşaması
Dergilerin talep ettiği veri paylaşımı yükümlülükleri ile kişisel veri mevzuatı zaman zaman çatışır. Bu durumda çözüm, veriyi tamamen açmak yerine kontrollü erişim mekanizması kurmaktır: başvuru üzerine, taahhütname karşılığı ve sınırlı süreli erişim. Uluslararası ortak projelerde yurt dışına aktarımın ayrıca dayanağa bağlanması gerekir.
Proje Başlangıcında Yapılacaklar
- Veri envanterini çıkarın; hangi alanın gerçekten gerekli olduğunu sorgulayın.
- Saklama süresini ve süre sonunda imha yöntemini yazılı belirleyin.
- Erişim yetkisini kişi bazında tanımlayıp log tutun.
- İhlal halinde izlenecek bildirim akışını önceden hazırlayın.
Yukarıdaki başlıklar genel çerçeve sunmakta olup, her araştırmanın veri akışı farklı olduğundan proje özelinde ayrıca hukuki değerlendirme yapılması önerilir.