Kadın ve aile alanında çalışan araştırma merkezleri, doğası gereği hassas nitelikteki bilgilerle temas eder. Şiddet mağdurlarıyla yapılan görüşmeler, aile içi ilişkilere dair beyanlar ve sağlık bilgileri, sıradan bir anket verisinden çok farklı bir korunma rejimine tabidir. Kayseri Üniversitesi Kadın ve Aile Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği merkezin faaliyet alanını çizerken, bu faaliyetin hukuki sınırlarını belirleyen asıl kaynak kişisel verilerin korunması mevzuatıdır.
Özel Nitelikli Veri Kavramı
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bazı veri kategorilerini özel nitelikli sayarak daha ağır bir korumaya bağlar. Sağlık verileri, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirlerine ilişkin bilgiler bu kapsamdadır. Şiddete uğrama beyanı, alınan koruma tedbirleri ya da başvurulan sağlık hizmetlerine dair bilgiler bu nedenle sıradan araştırma verisi gibi işlenemez. İşlemenin hukuki dayanağının baştan belirlenmesi ve ek güvenlik önlemlerinin alınması zorunludur.
Katılımcı Onamında Aranan Nitelikler
- Onamın hangi araştırma için verildiğinin açıkça yazılması
- Verinin ne kadar süreyle saklanacağının belirtilmesi
- Katılımcının onamını geri alabileceğinin ve bunun sonucunun açıklanması
- Ses veya görüntü kaydı alınacaksa bunun ayrıca belirtilmesi
- Yayında kimliğin nasıl gizleneceğinin somut olarak anlatılması
Anonimleştirme Gerçekten Yapılmış mı?
Yayınlarda en sık yapılan hata, isim çıkarıldığında verinin anonimleştiğinin varsayılmasıdır. Küçük bir yerleşim biriminde yaş, meslek ve olay tarihi birlikte verildiğinde kişi kolaylıkla tanınabilir hâle gelir. Anonimleştirme, verinin başka verilerle eşleştirilerek dahi kimliğe ulaşılamayacak duruma getirilmesini gerektirir. Bu ölçüt sağlanmadan yapılan yayın, hem veri ihlali hem de kişilik haklarına saldırı iddialarını doğurabilir.
Merkezin Bildirim Yükümlülükleri
Verinin hukuka aykırı biçimde başkalarınca ele geçirilmesi hâlinde, veri sorumlusunun ilgili kişilere ve Kişisel Verilerin Korunması Kurulu'na bildirim yükümlülüğü doğar. Üniversite bünyesindeki bir merkezde veri sorumlusu sıfatı kural olarak üniversiteye aittir; bu nedenle olayın merkez içinde çözülmeye çalışılıp kuruma bildirilmemesi ayrı bir sorumluluk kaynağı olur. Olayın tespit edildiği an, tutanakla kayıt altına alınmalıdır.
Çalışma Öncesi Kontrol Listesi
- Etik kurul onayının alınması ve kapsamının araştırmayla örtüşmesi
- Veri işleme amacının, hukuki sebebinin ve saklama süresinin yazıya dökülmesi
- Kayıtların şifreli ortamda tutulması ve erişim yetkisinin sınırlandırılması
- Araştırmacılara gizlilik taahhüdü imzalatılması
- Süre dolduğunda verinin silinmesi veya yok edilmesi için takvim kurulması
Bu açıklamalar tanıtıcı niteliktedir. Hassas veri içeren saha çalışmalarında, araştırma tasarımı aşamasında hukuki görüş alınması sonradan doğabilecek sorumlulukları önemli ölçüde azaltır.