3964 sayılı Kanun, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Uluslararası Sekretaryası ile KEİ Parlamenter Asamblesi Uluslararası Sekretaryasının Türkiye’de yararlanacağı ayrıcalık, bağışıklık ve kolaylıkları düzenler. Bu tür bir metin ilk bakışta yalnızca diplomatik teamülü ilgilendiriyor görünse de, İstanbul’da bu kuruluşlarla iş yapan şirketleri, kiraya verenleri ve çalışanları doğrudan etkileyen sonuçlar doğurur.
Bağışıklık ne demek, ne demek değil?
Bağışıklık, kuruluşun hukuka uymayacağı anlamına gelmez; kural olarak yerel mahkeme önüne çıkarılamayacağı anlamına gelir. Bu ayrım pratikte belirleyicidir: alacaklı haklı olsa bile, uyuşmazlığı olağan yargı yoluna taşıdığında davası görev veya yargı bağışıklığı sebebiyle sonuçsuz kalabilir. Bu nedenle korunma, dava aşamasında değil sözleşme aşamasında kurulur.
Sözleşme yapmadan önce bakılacaklar
- Uyuşmazlık çözüm maddesi: tahkim ya da özel bir çözüm mekanizması öngörülmüş mü?
- Bağışıklıktan feragat kaydı sözleşmeye açıkça konulmuş mu?
- Ödeme güvencesi; teminat mektubu veya peşin ödeme düzeni kurulmuş mu?
- Sözleşmeye uygulanacak hukukun ve dilin hangisi olduğu belirlenmiş mi?
Çalışma ilişkilerinde durum
Uluslararası kuruluşların yerel personelle kurduğu ilişkiler, uygulamada en çok tartışma çıkan alandır. İş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde çalışanın başvurabileceği merci, sözleşmede öngörülen iç uyuşmazlık mekanizmasına göre değişir. Sözleşmede böyle bir mekanizma yoksa ya da işletilemiyorsa, çalışanın hak arama imkânı fiilen daralır. İşe girerken bu maddeyi okumak, işten çıkarken avukat aramaktan daha etkilidir.
Vergi, gümrük ve tebligat boyutu
Bu tür anlaşmalar tipik olarak kuruluşun mallarına, gelirlerine ve resmî kullanıma özgülenmiş eşyasına yönelik muafiyetler içerir. Muafiyet kuruluşa tanınır; onunla iş yapan yerli tedarikçinin kendi vergisel yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Fatura ve beyan düzenini buna göre kurmayan işletmeler sonradan cezalı tarhiyatla karşılaşabilir. Tebligat bakımından da resmî yazışmanın Dışişleri kanalını izlemesi gerekebileceği, bunun da süre yönetimini yavaşlattığı gözden kaçırılmamalıdır.
Uyuşmazlık çıktığında sıra
- Önce sözleşmedeki çözüm maddesini uygulayın; doğrudan icra takibi başlatmadan önce düşünün.
- Yazışmaları kurumsal kanaldan ve yazılı yürütün.
- Talebinizi, kuruluşun ticari nitelikteki işlemlerine dayandırıp dayandıramayacağınızı değerlendirin.
- Gerekiyorsa diplomatik kanal üzerinden çözüm arayışını paralel yürütün.
Yukarıdaki açıklamalar genel niteliktedir. Uluslararası kuruluşlarla kurulan hukuki ilişkilerde her metin kendi anlaşma çerçevesiyle birlikte okunmalı; sözleşme imzalanmadan önce konuya hâkim bir hukukçudan görüş alınmalıdır.