Deneysel araştırmalar uygulama ve araştırma merkezleri, laboratuvar ortamında bilimsel çalışmaların yürütüldüğü, çoğunlukla deney hayvanları ve biyolojik materyalle çalışan birimlerdir. Bingöl Üniversitesi Deneysel Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği gibi düzenlemeler merkezin işleyişini belirler. Bu alanda hukuki risk, çoğunlukla izin ve onay zincirindeki kopukluklardan doğar.
Çalışma Başlamadan Önce Tamamlanması Gerekenler
- Araştırma protokolünün hazırlanması ve yöntemin ayrıntılı yazılması
- İlgili etik kuruldan onay alınması; onay tarihinden önce veri toplanmaması
- Deney hayvanı kullanılacaksa yerel etik kurul iznine ek olarak kullanıcı sertifikalarının kontrolü
- Biyogüvenlik ve atık yönetimi planının onaylanması
- Proje bütçesi ve fikri hak paylaşımının yazılı hâle getirilmesi
Etik Kurul Onayının Sonradan Alınamaması
Uygulamada en ciddi sorun, veri toplandıktan sonra onay talep edilmesidir. Etik kurul onayı geriye dönük verilmediğinden, bu durumda çalışma yayımlanamaz; kurum içi soruşturma ve akademik yaptırım gündeme gelir. Yükseköğretim mevzuatındaki disiplin hükümleri ile bilimsel araştırma ve yayın etiği düzenlemeleri bu konuda birlikte uygulanır.
Hayvan Refahı Boyutu
Deney hayvanlarının korunmasına ilişkin kurallar, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ve ona dayanılarak çıkarılan düzenlemelerde yer alır. Barınma koşulları, kullanılan yöntemin gerekliliği ve alternatif yöntemlerin değerlendirilmesi denetime konu olur. Kayıtların düzenli tutulmaması, esasında kurallara uygun yürütülen bir çalışmayı bile savunulamaz hâle getirebilir.
İnsan Katılımlı Çalışmalarda Aydınlatılmış Onam
- Onam metni katılımcının anlayabileceği dilde olmalı ve riskleri gizlememelidir.
- Katılımdan çekilme hakkı ve bunun sonuçları açıkça yazılmalıdır.
- Toplanan sağlık verileri 6698 sayılı Kanun bakımından özel nitelikli kişisel veridir; saklama ve erişim kuralları ayrıca belirlenmelidir.
- Numunelerin ileride başka bir çalışmada kullanılması ayrı onam gerektirir.
Zarar Doğarsa Sorumluluk Kime Ait?
Laboratuvar kaynaklı bir zararda, araştırmacının kişisel kusuru ile kurumun organizasyon sorumluluğu ayrı ayrı tartışılır. Kamu üniversitesinde hizmet kusuru ileri sürülerek idareye karşı tam yargı davası yolu gündeme gelebilirken, kişisel kusur ağır basıyorsa sorumluluk kişiye yönelebilir. Bu ayrımın dosyada baştan doğru kurulması, doğru davalıya yönelmeyi sağlar.
Bu açıklamalar genel niteliktedir. Araştırma türü, katılımcı profili ve kurum yönergeleri farklı yükümlülükler doğurabileceğinden, çalışma tasarlanırken hukuki ve etik değerlendirmenin birlikte yapılması yararlı olur.