Her işyerinde çalışma haftaya eşit biçimde dağılmaz. Vardiya sistemiyle çalışan tesisler, karayolu taşımacılığı, turizm ve mevsimlik işler gibi alanlarda çalışma süresi haftanın günlerine bölünemez. Haftalık iş günlerine bölünemeyen çalışma süreleri yönetmeliği, bu tür işlerde sürenin nasıl hesaplanacağını ve denkleştirmenin sınırlarını belirler.
Yönetmelik Kimi İlgilendirir
Düzenleme, işin niteliği gereği çalışmanın kesintisiz veya düzensiz aralıklarla yürütüldüğü işleri kapsar. Böyle işlerde günlük çalışma tek başına ölçüt olmaktan çıkar; belirlenen dönem içindeki ortalama haftalık süre esas alınır. 4857 sayılı İş Kanunu bakımından haftalık çalışma süresinin üst sınırı kırk beş saattir ve denkleştirme bu sınırın dönem ortalamasında tutulmasını amaçlar.
Denkleştirmenin Sınırları
- Denkleştirme uygulanabilmesi için tarafların bu yönde anlaşmış olması aranır.
- Denkleştirme dönemi kural olarak iki ayı aşamaz; toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar çıkarılabilir.
- Dönem içinde bazı haftalarda kırk beş saatin aşılması, ortalama korunuyorsa tek başına fazla çalışma sayılmaz.
- Günlük çalışma süresine ilişkin üst sınır ve ara dinlenme kuralları denkleştirmede de uygulanır.
Fazla Çalışma Ne Zaman Doğar
Denkleştirme dönemi sonunda ortalama haftalık süre kırk beş saati aşıyorsa, aşan kısım fazla çalışmadır ve zamlı ücrete tabidir. Ayrıca fazla çalışma için yıllık iki yüz yetmiş saatlik üst sınır bulunmaktadır. Denkleştirmenin, fazla çalışma ücretini bütünüyle ortadan kaldıran bir yöntem gibi kullanılması uygulamadaki en yaygın hatalı yorumdur.
Kayıt Tutmanın Belirleyiciliği
Bu alandaki uyuşmazlıkların sonucunu genellikle kayıtlar belirler. İşveren tarafında tutulması beklenen veriler; puantaj çizelgeleri, vardiya planları, giriş-çıkış kayıtları ve varsa araç takip verileridir. İşçi tarafında ise mesai saatlerini gösteren yazışmalar, vardiya bildirim mesajları ve dönemsel bordrolar önem taşır. Bordroda fazla çalışma tahakkuku gösterilmişse, buna itirazın imza aşamasında kayda geçirilmesi gerekir.
Uyuşmazlıkta İzlenecek Sıra
- Denkleştirme uygulamasının yazılı bir anlaşmaya dayanıp dayanmadığını inceleyin.
- Denkleştirme dönemini ve o döneme ait haftalık toplamları tablo hâline getirin.
- Ortalamanın aşıldığı dönemleri belirleyip talep tutarını kalem bazında hesaplayın.
- İşçilik alacaklarında dava öncesi arabuluculuk zorunlu olduğundan süreci buradan başlatın.
- Anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesine başvurun; alacaklar kural olarak beş yıllık zamanaşımına tabidir.
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. Çalışma süresi uyuşmazlıklarında sonuç, işin niteliği ve kayıtların içeriğine göre değiştiğinden, talep oluşturmadan önce belgelerinizle birlikte hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.