Bir uluslararası anlaşmanın hangi tarihte yürürlüğe girdiği, teorik bir ayrıntı değildir. Vergilendirme, sosyal güvenlik, tanıma-tenfiz ve ticari uyuşmazlıklarda hangi kuralın uygulanacağı çoğu zaman bu tarihe göre belirlenir. Yürürlük tarihlerinin tespitine ilişkin kararlar da tam bu nedenle uygulamada sıkça başvurulan metinlerdir.
Onaydan Yürürlüğe: Aşamalar
Bir anlaşmanın Türk hukukunda uygulanabilir hâle gelmesi birkaç aşamalı bir süreçtir: imza, uygun bulma, onay ve yayım. Bunların ardından anlaşmanın kendi hükümlerinde öngörülen koşulun gerçekleşmesiyle yürürlük başlar. Karşılıklı bildirimin tamamlanmasına bağlı anlaşmalarda yürürlük tarihi, onay tarihinden belirgin biçimde sonra olabilir. Bu nedenle "onaylandı" ile "yürürlüğe girdi" ifadeleri birbirinin yerine kullanılamaz.
Anayasal Konum ve Kanunla Çatışma
Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlara karşı Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi hâlinde ise anlaşma hükümleri esas alınır. Bu kural, uyuşmazlıklarda doğrudan dayanak oluşturabilir.
Yürürlük Tarihinin Pratik Sonuçları
- Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında hangi vergilendirme döneminden itibaren uygulanacağı
- Sosyal güvenlik anlaşmalarında hizmet birleştirmesi ve aylık taleplerinde esas alınacak dönem
- Adli yardımlaşma anlaşmalarında tebligat ve istinabe taleplerinin usulü
- Yatırımların karşılıklı korunmasına ilişkin anlaşmalarda uyuşmazlık çözüm mekanizmasına erişim
Zaman Bakımından Uygulama Sorunu
En sık karşılaşılan tartışma, yürürlükten önce doğmuş bir ilişkiye anlaşmanın uygulanıp uygulanmayacağıdır. Kural olarak anlaşmalar geçmişe etkili değildir; ancak anlaşma metninde geçiş hükmü bulunabilir. Sürekli nitelikteki ilişkilerde ise yürürlük tarihinden sonraki dönem bakımından uygulama gündeme gelir. Bu ayrım yapılmadan kurulan taleplerin reddedilmesi olağandır.
Dosyaya Dayanak Sunarken
- Anlaşmanın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihi ve yürürlük tarihini ayrı ayrı belirtin.
- Uygulanacak maddenin tam metnini, dilekçeye ek olarak sunun.
- Karşı devletin bildiriminin tamamlandığına dair tespit kararına atıf yapın.
- Anlaşmanın hâlâ yürürlükte olup olmadığını, sonraki değişiklik protokolleriyle birlikte kontrol edin.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Uluslararası anlaşmaya dayanan taleplerde metnin resmî çevirisi ve yürürlük durumu belirleyici olduğundan, başvuru öncesinde konunun ayrıca incelenmesinde yarar vardır.