Afet ve Acil Durum Tatbikatları Hakkında Yönetmelik, kamu kurumları ile ilgili kuruluşların afet ve acil durumlara hazırlık kapsamında yapacakları tatbikatların planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesine ilişkin esasları düzenler. Bu rehber, düzenlemenin uygulamada hangi somut yükümlülükleri doğurduğunu ve kayıt tutmanın neden hukuki bir mesele olduğunu ele alır.
Tatbikat neden hukuki bir yükümlülüktür?
Tatbikat, yalnızca teknik bir hazırlık faaliyeti değildir. Afet sonrası açılan sorumluluk tartışmalarında, kurumun öngörülebilir riske karşı gerekli özeni gösterip göstermediği değerlendirilir. Düzenli olarak yapılmış, kayda geçirilmiş ve eksiklikleri giderilmiş bir tatbikat programı, bu değerlendirmede kurumun lehine somut bir dayanak oluşturur. Yapılmamış ya da kâğıt üzerinde kalmış tatbikatlar ise aksi yönde delil değeri taşır.
Tatbikat türleri ve planlama akışı
- Masabaşı tatbikatlar: karar mekanizmalarının ve haberleşme akışının senaryo üzerinden sınanması.
- Fonksiyonel tatbikatlar: belirli bir görev alanının, örneğin tahliye veya haberleşmenin ayrı ayrı denenmesi.
- Saha tatbikatları: gerçek personel, araç ve ekipmanla yerinde uygulama.
- Habersiz uygulamalar: hazırlık düzeyinin gerçek koşullara yakın ölçülmesi.
Planlamada gözden kaçan noktalar
Senaryonun kurumun gerçek risk profiline uygun seçilmesi gerekir. Deprem riski öne çıkan bir binada yalnızca yangın senaryosu çalışılması, hazırlık düzeyini ölçmez. Ayrıca engelli, yaşlı ve çocuk kullanıcıların bulunduğu yapılarda tahliye planının bu gruplara göre ayrıca kurgulanması, uygulamada en sık atlanan konudur. Ziyaretçi ve geçici personelin plana dâhil edilmemesi de tatbikatın gerçekliğini zayıflatır.
Kayıt ve raporlamanın önemi
- Tatbikat tarihi, saati, senaryosu ve katılımcı listesinin tutanağa bağlanması.
- Tahliye süresi, toplanma alanına ulaşım ve sayım sonuçlarının ölçülerek yazılması.
- Tespit edilen eksikliklerin sorumlusu ve süresiyle birlikte listelenmesi.
- Bir sonraki tatbikatta önceki eksikliklerin giderilip giderilmediğinin karşılaştırılması.
Bu kayıtların düzenli tutulması, denetim sırasında da tatbikatın yapıldığını göstermenin tek güvenilir yoludur.
İş sağlığı ve güvenliği mevzuatıyla kesişim
İşyerlerinde acil durum planları ve tahliye tatbikatları bakımından 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ayrıca yükümlülük getirir. Kamu binalarında her iki düzenleme birlikte uygulanır; bu nedenle tatbikat programının iki mevzuatın gereklerini aynı anda karşılayacak biçimde kurgulanması, mükerrer iş yükünü azaltır. Sorumluluk paylaşımının kurum içi talimatla açıkça belirlenmesi de sonradan çıkacak tartışmaları önler.
Buradaki bilgiler genel çerçeve sunar; kurumunuzun bina, personel ve risk yapısına göre yükümlülükler farklılaşacağından, tatbikat programınızın ilgili mevzuat açısından ayrıca gözden geçirilmesi önerilir.