Bir milletlerarası anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihin tespit edilmesine ilişkin kararlar, ilk bakışta teknik bir bildirim gibi görünür. Oysa bu tarih, anlaşmanın iç hukukta hangi andan itibaren uygulanacağını belirlediği için doğrudan hukuki sonuç doğurur. Bir uyuşmazlıkta anlaşmaya dayanılabilmesi, olayın bu tarihten önce mi sonra mı gerçekleştiğine bağlı olabilir.
Onaylama, Yayım ve Yürürlük Aynı Şey Değildir
Milletlerarası anlaşmaların yapılması, yürürlüğü ve yayımlanması 244 sayılı Kanun ile Anayasa'nın ilgili hükümleri çerçevesinde yürür. Uygun bulma kanunu, onay işlemi, Resmî Gazete'de yayım ve anlaşmanın kendi metninde öngörülen yürürlük koşulunun gerçekleşmesi ayrı aşamalardır. Anlaşmalar çoğunlukla tarafların birbirine bildirimde bulunmasından belirli bir süre sonra yürürlüğe gireceğini öngörür. Yürürlük tarihinin tespitine dair karar da işte bu koşulun gerçekleştiğini duyurur.
Anayasa 90 Neden Belirleyici?
- Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir.
- Bu anlaşmalar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz.
- Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların çatışması halinde anlaşma hükmü esas alınır.
Bu son kural, özellikle adil yargılanma, mülkiyet ve kişi özgürlüğü gibi alanlarda yapılan savunmalarda doğrudan dayanak oluşturur.
Uygulamada Hangi Alanlarda Karşımıza Çıkar?
Yürürlük tarihi tartışması en çok çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında, sosyal güvenlik anlaşmalarında, adli yardımlaşma ve iade taleplerinde ve tanıma tenfiz dosyalarında gündeme gelir. Örneğin bir gelirin hangi ülkede vergilendirileceği, ilgili anlaşmanın o gelir döneminde yürürlükte olup olmamasına bağlıdır. Aynı şekilde yurt dışında geçen çalışma sürelerinin değerlendirilmesinde ilgili sosyal güvenlik anlaşmasının kapsamı ve yürürlüğü belirleyicidir.
Dosyada Yapılması Gereken Kontroller
- Anlaşmanın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihi ve yürürlük tarihini ayrı ayrı not edin.
- Uyuşmazlığa konu olayın tarihini bu iki tarihle karşılaştırın.
- Anlaşmanın Türkçe metni ile yabancı dildeki metni arasında yorum farkı doğuyorsa, metinlerin hangisine üstünlük tanındığını anlaşmanın son hükümlerinden kontrol edin.
- Anlaşmanın sonradan değiştirilmiş ya da yerine yenisi konulmuş olma ihtimalini araştırın.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Milletlerarası anlaşmaların uygulanmasında dönem, kapsam ve çekince beyanları belirleyici olduğundan, somut dosyanızda uzman görüşü alınması önerilir.