Miras bırakanın sağlığında yaptığı kazandırmalar, mirasçıların kanunla korunan payını zedelediğinde gündeme gelen talep tenkistir. Bu talebin en kırılgan yanı içeriği değil zamanıdır: TMK, tenkis hakkını sınırlı bir süreye bağlamıştır ve bu süre kaçırıldığında talebin esası hiç incelenmez. Aşağıdaki rehber saklı pay hesabının süre planıyla nasıl birlikte kurulacağını anlatır.
İki Sayaç Aynı Anda İşler
TMK'da tenkis için iki ayrı süre öngörülmüştür. Birincisi öğrenmeye bağlı olan ve saklı payın zedelendiğinin bilinmesiyle işlemeye başlayan kısa süredir. İkincisi ise öğrenmeden bağımsız işleyen ve tasarrufun türüne göre başlangıç anı değişen uzun süredir; vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihi, diğer ölüme bağlı ya da sağlararası kazandırmalarda mirasın açılması esas alınır. Bu iki sayaçtan hangisi önce dolarsa hak o anda düşer.
Öğrenme Anını İspatlamak
Kısa sürenin başlangıcı fiilî bir olguya bağlı olduğundan, dosyanın en tartışmalı noktası çoğu zaman burasıdır. Bu nedenle şu belgeler baştan derlenmelidir:
- Vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin tutanak ve tebliğ evrakı.
- Tapu kayıtlarının tarihli örnekleri ve devirlere ait akit belgeleri.
- Banka hesap hareketleri, kredi ve ödeme kayıtları.
- Mirasçılar arasındaki yazışmalar; öğrenme anını gösterebilecek mesaj ve ihtarlar.
Kazandırmanın Nitelendirilmesi
Tenkis hesabı yapılmadan önce her kazandırmanın niteliği ayrı ayrı belirlenir: bağış mı, denkleştirmeye tabi bir ödeme mi, yoksa gerçek bir satış mı? Bedelin ödendiği iddia ediliyorsa, ödemenin banka kaydıyla desteklenip desteklenmediği kritik hâle gelir. Muvazaa iddiası ile tenkis talebi farklı hukuki temellere dayandığından, dilekçede bunların terditli sıralaması bilinçli kurulmalıdır; aksi hâlde ana talebin reddi hâlinde ikinci yol kapanabilir.
Terekenin Tespiti ve Değerleme
Saklı pay oranı soyut bir yüzde olarak kalırsa işe yaramaz; hesabın somutlaşması için terekenin aktif ve pasifiyle belirlenmesi gerekir. Bu nedenle tereke tespiti talebi, tenkis davasından önce ya da onunla birlikte gündeme getirilir. Değerleme anına ilişkin uyuşmazlıklar bilirkişi incelemesini gerektirdiğinden, taşınmazların nitelik ve imar durumuna ilişkin resmî kayıtlar dosyaya erken aşamada sunulmalıdır.
Usule Aykırı İşlemin Bedeli
Uygulamada en çok karşılaşılan hatalar; talebin belirsiz alacak biçiminde kurgulanmasında yapılan yanlışlıklar, tüm mirasçıların davaya dâhil edilmemesi ve harç yatırılmadan yapılan ıslah girişimleridir. Bunların ortak sonucu, esasa girilmeden verilen bir usul kararıdır.
Yukarıdaki açıklamalar yol gösterici niteliktedir. Terekenin kapsamı ve kazandırmaların tarihleri her dosyada farklı olduğu için, süre değerlendirmesinin belgeler görülerek yapılması gerekir.