Tenkis, mirasbırakanın saklı paylı mirasçıların hakkını zedeleyen tasarruflarının, kanunun izin verdiği sınıra indirilmesidir. Bu dava mirasın paylaşımından ayrı bir mantıkla kurulur: paylaşım terekedeki mevcudu bölerken, tenkis terekeden çıkmış değerleri hesaben geri getirir. TMK ve HMK ekseninde yürüyen bu süreçte en sert eşik, sürenin niteliğidir; tenkis hak düşürücü süreye tabidir ve süre geçtikten sonra talep hâkim tarafından resen dikkate alınarak reddedilir.
Sürenin Başlangıcını Doğru Belirlemek
Kanun, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren işleyen bir yıllık süre ile vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren işleyen on yıllık süreyi birlikte öngörür. Öğrenme anının ne zaman gerçekleştiği çoğu dosyada tartışmalıdır: vasiyetnamenin okunduğu duruşma tarihi, tapu kaydının çıkarıldığı gün ya da veraset ilamının alındığı tarih ileri sürülebilir. Bu nedenle öğrenme anını gösteren belge en baştan dosyaya konulmalıdır.
Hangi Tasarruflar Hesaba Katılır
- Vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar
- Mirasbırakanın sağlığında yaptığı ve tenkise tabi olan karşılıksız kazandırmalar
- Görünüşte satış, gerçekte bağış niteliğindeki devirler; bu hâlde muris muvazaası ayrı bir dava sebebidir
- Sigorta ve benzeri kazandırmalarda terekeye eklenecek değerlerin belirlenmesi
- Mirasçılardan birine yapılan ve denkleştirmeye tabi olabilecek kazandırmalar
Tenkis mi, Muvazaa mı: Talep Sırası
Bu iki dava farklı sonuç doğurur. Muvazaa iddiası kabul edilirse tasarruf baştan geçersiz sayılır ve taşınmaz terekeye döner; tenkiste ise tasarruf geçerli kalır, yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir. Uygulamada güvenli yöntem, koşulları varsa muvazaa iddiasının asıl, tenkisin ise kademeli talep olarak ileri sürülmesidir. Kademeli talebin dilekçenin sonuç kısmında açıkça yazılmaması, ikinci ihtimalin hiç değerlendirilmemesine yol açar ve bu, sürenin dolması nedeniyle telafisi olmayan bir kayıp yaratır.
Hesaplamayı Belgeye Bağlamak
Tenkis hesabı, terekenin ölüm tarihindeki durumu ile eklenen değerler üzerinden yapılır. Bu nedenle taşınmaz değer tespiti, banka kayıtları, şirket pay defterleri ve varsa muhasebe kayıtları erken aşamada toplanmalıdır. Değer tespitine yönelik bilirkişi raporuna itiraz edilecekse, itirazın somut bir karşı hesaplamaya dayanması gerekir; genel nitelikte itirazlar sonuç doğurmaz.
Buradaki açıklamalar bilgilendirme amacı taşır. Mirasbırakanın tasarruf biçimi ve mirasçıların konumu sonucu değiştirebileceğinden, öğrenme tarihini kaçırmamak için erken bir hukuki değerlendirme yapılması yerinde olur.