İkamet izni başvurusunun reddi, iznin iptali veya uzatma talebinin karşılanmaması, yabancı için yalnızca idari bir yazışma değil, ülkede kalış hakkını doğrudan etkileyen bir işlemdir. Bu rehber idari yargı ekseninde, hangi işleme karşı hangi mahkemede ve hangi sürede dava açılacağını ele alır.
Hangi İşlem, Hangi Süre
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu kapsamındaki işlemler idari işlem niteliğindedir ve iptal davasına konu olur. İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun genel dava açma süresi altmış gündür. Buna karşılık sınır dışı etme kararına karşı Kanun özel ve çok daha kısa bir süre öngörmüştür; bu süre içinde idare mahkemesine başvurulmazsa karar uygulanabilir hale gelir. İşlemin adı ile hukuki niteliği her zaman örtüşmediğinden, tebliğ edilen belgenin dayanak maddesi mutlaka okunmalıdır.
Yetkili İdare Mahkemesinin Belirlenmesi
Yetki, kural olarak dava konusu işlemi tesis eden idari merciin bulunduğu yer üzerinden belirlenir. İkamet izni işlemleri il göç idaresi müdürlükleri eliyle yürütüldüğünden, başvurunun yapıldığı ilin idare mahkemesi öne çıkar. Yabancının fiilen başka bir ilde yaşıyor olması yetkiyi tek başına değiştirmez. Dava dilekçesi yanlış yere verilmişse ilk inceleme aşamasında gönderme kararı verilebilir; bu, süreyi koruyabilse de dosyayı önemli ölçüde geciktirir.
Dosyanın Belge Omurgası
- Ret veya iptal kararının tebliğ edildiğini gösteren belge ve tarih
- Başvuru sırasında sunulan tüm evrakın onaylı örnekleri
- Kalış amacını destekleyen belgeler: öğrenci kaydı, çalışma izni, kira sözleşmesi, sağlık sigortası
- Aile bağı ileri sürülüyorsa evlilik ve nüfus kayıtlarının usulüne uygun çevirileri
- Ülkeye giriş-çıkış kayıtları ile önceki izin geçmişi
İdari Başvuru ile Doğrudan Dava Arasındaki Seçim
İdari Yargılama Usulü Kanunu, dava açmadan önce idareye başvurarak işlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteme imkanı tanır ve bu başvuru dava süresini durdurur. İdari yargıda taraflar arasında bir uzlaşma kurumu bulunmadığından, buradaki gerçek tercih idari yolla düzeltme ile doğrudan yargısal denetim arasındadır. Ret gerekçesi eksik belgeye dayanıyorsa idari başvuru hızlı sonuç verebilir. Buna karşılık gerekçe takdir yetkisinin kullanımına veya hukuki nitelendirmeye dayanıyorsa, doğrudan dava açmak ve yürütmenin durdurulması talep etmek daha korumalı bir yoldur.
Uygulama Sırası
- Tebliğ tarihi sabitlenir, işlem türüne göre doğru süre seçilir.
- Yetkili idare mahkemesi işlemi yapan müdürlük üzerinden belirlenir.
- Yürütmenin durdurulması talebi telafisi güç zarar gerekçesiyle temellendirilir.
- Belgelerin çeviri ve onay eksiklikleri dava açılmadan tamamlanır.
Yukarıdaki çerçeve genel bilgilendirme amacı taşır. İzin türü ve ret gerekçesi sonucu değiştirebileceğinden, özellikle kısa süreli kararlarda gecikmeden hukuki değerlendirme alınması gerekir.