Velayet, ana baba ile çocuk arasındaki hukuki bağ ve yetkidir (TMK m.335). Boşanma sonrası velayetin kime verileceği veya zaman içinde velayetin değiştirilmesi mümkündür.
Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Velayete ilişkin tüm kararlarda hâkim, "çocuğun üstün yararını" temel ölçü olarak alır. Bu ilke Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3 ve TMK m.182'den kaynaklanır.
Hâkimin Değerlendirdiği Faktörler
- Çocuğun yaşı, cinsiyeti ve sağlık durumu
- Anne-baba ile mevcut bağlanma
- Tarafların ekonomik ve sosyal koşulları
- Çocuğun eğitim ve gelişim ihtiyaçları
- Anne-baba arasındaki husumetin çocuk üzerindeki etkisi
- Pedagog/psikolog raporları (sosyal inceleme raporu)
Çocuğun Görüşünün Alınması
Anayasa Mahkemesi pek çok bireysel başvuruda, idrak çağındaki çocuğun (yaklaşık 8 yaş ve üzeri) görüşünün alınmasının adil yargılanma hakkı kapsamında zorunlu olduğunu vurgulamıştır. Görüş hâkim, uzman pedagog veya çocuk teslim merkezleri aracılığıyla alınır.
Velayetin Değiştirilmesi Şartları (TMK m.183)
- Velayet hakkı kullanılan tarafın görevini ihmal etmesi veya ağır şekilde kötüye kullanması
- Yeniden evlenme, başka şehre taşınma vb. esaslı değişiklik
- Çocuğun arzu ve yararına uygun başka düzenleme yapılması gereği
Müşterek (Ortak) Velayet
Türk hukukunda müşterek velayet uzun süre tartışmalı bir mesele olmuştur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2017/11733 E. — 2017/13117 K. sayılı kararında, 11 No'lu Protokol'ün TBMM tarafından onaylanmış olması nedeniyle iç hukukta da müşterek velayet kararı verilebileceği kabul edilmiştir. Ancak şartı: tarafların müştereken talep etmesi ve çocuğun yararına olması.
Velayet Sahibinin Yükümlülükleri
- Çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili (TMK m.339)
- Diğer ebeveyn ile çocuğun kişisel ilişkisinin sürdürülmesini engellememek
- Çocuğun mal varlığı varsa yönetimi (m.352)
Yargıtay HGK Önemli İçtihatları
Yargıtay HGK 2018/2-1192 E. sayılı kararında, salt çocuğun anneden ayrılmasının travma yaratacağı varsayımıyla velayetin otomatik olarak anneye verilemeyeceğini, anne-babanın bireysel kapasitesinin somut delillerle değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Görevli: Aile Mahkemesi
- Yetkili: Çocuğun yerleşim yeri mahkemesi
Velayet davaları çocuğun geleceği için belirleyici sonuçlar doğurur; aile hukuku alanında deneyimli bir avukatla sürecin yönetilmesi tavsiye edilir.