Yargıtay 10. Hukuk Dairesi E.2025/19520 K.2025/18014

İlk Derece Mahkemesince bozmaya uyularak verilen karar; davacı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili dava dilekçesinde, davacının sigorta başlangıç tarihinin 01.04.1984 olarak tespiti ile bu tarihte 1 gün çalıştığının tespitine karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı SGK cevap dilekçesinde, tespit davalarında 5 yıllık hak düşürücü süre uygulandığını, işe giriş bildirgesinin hiç verilmemiş olması halinde hak düşürücü süre gereği dava hakkının düştüğünü, dava açılmadan önce kuruma müracaat edilmesinin zorunlu olduğunu beyanla; davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin 26/05/2021 tarihli kararı ile davanın kabulü ile davacının sigorta başlangıç tarihinin 01.04.1984 olduğunun tespitine karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

İlk Derece Mahkemesinin 26.05.2021 tarihli kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili tarafından istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin 03.02.2022 tarihli kararıyla istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. BOZMA KARARI

A. Bozma Kararı

Bölge Adliye Mahkemesinin 03.02.2022 tarihli kararının süresi içinde davalı Kurum vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine Dairenin 09.05.2022 tarihli kararı ile "... Mahkemece.

İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ve okuldan araştırma yapılmalı, davacının eğitim durumu, velisi tarafından imzalanmış çıraklık sözleşmesi olup olmadığı, çıraklık veya eğitim merkezinde dosyasının bulunup bulunmadığı, işveren ile çıraklık eğitim merkezi arasında herhangi bir ilişkinin bulunup bulunmadığı bu çalışmanın mesleki eğitim merkezinin denetiminde pratik eğitim olarak gerçekleşip gerçekleşmediği;

eğitim merkezi ile davalı işveren arasında herhangi bir ilişkinin bulunmadığının anlaşılması durumunda, çalışmanın bir mesleğin öğrenilmesine yönelik olarak çıraklık ilişkisine mi, yoksa diğer çalışanlar gibi üretime yönelik olarak mı gerçekleştiği üzerinde durularak, çalışma olgusu ve niteliği şüpheye yer vermeyecek şekilde belirlenip, sonucuna göre karar verilmelidir..."gerekçesiyle karar bozulmuştur.

B. İlk Derece Mahkemesince Bozmaya Uyularak Verilen İkinci Karar

İlk Derece Mahkemesinin ilam başlığında tarih ve sayısı belirtilen kararı ile "..Tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; taraflarca yasal süre içerisinde bildirilen ve uyuşmazlığın esasına etkili olduğu değerlendirilen tüm delillerin celp edildiği, usul ve kanuna uygun bulunarak uyulan bozma ilamı uyarınca, ilgili İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ve okula ayrı ayrı müzekkere yazılarak, davacının eğitim durumu, velisi tarafından imzalanmış çıraklık sözleşmesi olup olmadığı, çıraklık veya eğitim merkezinde dosyasının bulunup bulunmadığı,

işveren ile çıraklık eğitim merkezi arasında herhangi bir ilişkinin bulunup bulunmadığı bu çalışmanın mesleki eğitim merkezinin denetiminde pratik eğitim olarak gerçekleşip gerçekleşmediği hususlarının sorulduğu, ...

İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünün 16.08.2023 tarihli cevabi yazısına göre, davacı ...'nun 11.06.1982 tarihli İlkokul diploması ile Açık Ortaokula 12.09.2012 tarihinde kayıt yaptırdığı ve 10.03.2014 tarihinde Açık Ortaokuldan mezun olduğu, 18.06.2021 tarihinde Açık Liseye kayıt yaptırdığı ve 01.08.2022 tarihinde mezun olduğu, 01.04.1984 tarihinde ortaokul veya lise kaydının olduğuna dair arşiv kayıtlarında herhangi bir belgeye rastlanmadığı, komşu iş yeri çalışanlarının ve iş yeri sahiplerinin tespiti için ilgili Emniyet Müdürlüğüne, Belediye Başkanlığına, Vergi Dairesine, SGM'ye yazı yazıldığı,

tanıklar yönünden, bordro tanığı ...'un 10.11.2012 tarihli ölüm kaydı olduğundan adına tebligat çıkartılamadığı, bordro tanığı ... adına usulüne uygun olarak tebligat yapılmasına ve ihzar edilmesine rağmen duruşmaya katılım sağlamadığı için ifadesine başvurulmadığı, duruşmada dinlenen kamu tanığı ... ile talimatla dinlenen bordro tanığı ...'nın uyuşmazlık hakkında bilgilerinin olmadığı, esas yönünden yapılan incelemede, bozma ilamı doğrultusunda eksik hususların giderildiği, dava konusu dönemde davacının çıraklık sözleşmesi, çıraklık veya eğitim merkezinde dosyasının bulunmadığı,

anılan tarihte davacının (11.06.1982 tarihli ilkokul diploması ile) ilkokul mezunu olduğu, açık ortaokula 12.09.2012 tarihinde kayıt yaptırdığı döneme kadar herhangi bir eğitim bilgisine rastlanılmadığı, Kurumun ... sicil numarasında işlem gören dava dışı ...

Alüminyum A.Ş.'ye ait iş yerinin 1984/1 dönem bordrosunun Kuruma verilmiş olması nedeni davalı iş yerinin talep tarihi olan 01.04.1984 tarihinde kanunun kapsamında bulunduğunun anlaşıldığı, davacı adına düzenlenen 01.04.1984 tarihli işe giriş bildirgesinin 18.07.1984 tarihinde Kurum kayıtlarına intikal ettirildiği, davacının sigorta sicil numarasının ilk işe giriş bildirgesinin Kuruma verildiği yıla ait serilerden olduğu,

her ne kadar bozma sonrası yürütülen yargılamada dinlenen kamu ve bordro tanıkları uyuşmazlık hakkında bilgilerinin olmadığını belirtmiş, başkaca herhangi bir tanık ifadesi alınamamış ise de, bozma öncesi dinlenen ve 1984/1 ve 1984/2 dönem bordrolarında 120'şer gün bildirimleri bulunan bordro tanıkları ... ve ...'in davacının iş yerinde fiilen çalışma olgusunu teyit eder yönde beyanda bulundukları, tanık ...'ın davacının çıraklık yaptığını bildirmesi ve tanık ...'in davacının küçük olması nedeniyle ara iş yaptığını bildirmesi nedeniyle, davacının iddiasını ispata yarar tek delil olan bu tanıkların beyanlarından,

(her ne kadar çıraklık sözleşmesine rastlanılmasa da) davacının anılan tarihteki çalışmasının, diğer çalışanlar gibi üretime yönelik olmadığı, bir mesleğin öğrenilmesine yönelik olarak çıraklık ilişkisine dayalı olduğu, bu nedenle 506 sayılı Kanun uyarınca herhangi bir çalışmadan söz etmenin hukuken olanaklı olmadığı anlaşıldığından..." gerekçesiyle davanın reddine, karar verilmiştir.

VI. TEMYİZ

A. Temyiz Sebepleri

Davacı vekili, fiili çalışmanın ispatlandığını belirterek karara karşı temyiz talebinde bulunmuştur.

B. Değerlendirme ve Gerekçe

Uyuşmazlık, sigorta başlangıcının tespiti istemine ilişkindir.

Davanın yasal dayanakları, davanın yasal dayanakları 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 2., 3/II-B, 6., 60. maddenin (G) bendi, 108. 2089 sayılı Çırak Kalfa ve Ustalık Kanunu'nun 4., 5., 16. maddesi hükümleridir.

506 sayılı Kanun'un 108. maddesi gereğince sigortalılık başlangıç tarihinin belirlenmesine ilişkin açılan her dava, sigortalılığın saptanması istemini de içerdiğinden, aynı Kanun'un 79. maddesinin 10. fıkrası kapsamında bir günlük çalışmanın belirlenmesi davasıdır. Bu nedenle hizmet tespiti davalarındaki kanıtlama yöntem ve ilkeleri benimsenip uygulanmalı, başka bir anlatımla, sigortalılıktan söz edilebilmesi için, çalışmanın varlığı, hizmet tespiti davaları yönünden kabul edilen yöntem ve ilkelere uygun biçimde saptanmalıdır.

506 sayılı Kanun’un 2. maddesine göre sigortalılık niteliği, hizmet akdinin kurulması ve 6. madde gereğince çalışmaya başlanması ile edinilir. “Sigortalı Sayılmayanlar” başlıklı 3/II-B maddesinde; “Özel kanunda tarifi ve nitelikleri belirtilen çıraklar hakkında, çıraklık devresi sayılan süre içinde analık, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile bu Kanun'un 35. maddesi hükümleri uygulanmaz.” hükmü öngörülmüştür.

Öte yandan aynı Kanunun 3/II-B maddesinde, özel kanunda tarifi ve nitelikleri belirtilen çıraklar hakkında, çıraklık devresi sayılan süre içinde analık, malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile bu Kanun'un 35. maddesi hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmiştir.

Bu kapsamda; sigortalı ile işveren arasındaki hukuki ilişkinin niteliği ve sigortalının çırak olup olmadığı belirlenirken çalışma ilişkisi irdelenmeli, çıraklık sözleşmesinde akdi ilişkinin üstün niteliğinin çalışma yerine sigortalıya bir meslek ve sanatın öğretilmesi olduğu hususu gözetilmeli, sigortalının iş yerinde üretimle ilgili çalışmalara eylemli olarak katılması ve meslek ve sanat eğitiminin ikinci plânda tutulması, bir başka anlatımla sigortalının emeğiyle iş yeri ve işverene katkıda bulunması durumlarında çıraklık ilişkisinin söz konusu olamayacağı benimsenmelidir.

05.07.1977 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan 2089 sayılı Çırak Kalfa ve Ustalık Kanunu'nun 4. maddesi çırağı, “Bu Kanuna tabi bir sanatı, o sanat için düzenlenen teorik ve pratik öğrenim programına göre o iş yerinde öğrenmek amacı ile bir çıraklık sözleşmesi ile bir işyeri sahibinin hizmetine giren kimse...” olarak tanımlamıştır. Kanun'un 5. maddesine göre çırak olabilmek için 12 yaşından küçük, 18 yaşından büyük olmamak gerekir.

Kanun'un 16. maddesinde ise, iş yeri sahibi veya temsilcisinin çırak adayını çalıştırmağa başlamadan önce velisi veya Kanuni mümessili ile üç örnek yazılı bir çıraklık sözleşmesi yapmaya mecbur olduğu, 20 maddesinde, sözleşmenin bir örneğinin Mahalli Çıraklık Eğitim Komitesine, derneğe kayıtlı ise ilgili derneğe veya odaya vermek ve sicil numarasını alarak sözleşmeye yazmak zorunda olduğu öngörülmüştür.

Yukarıda anılan yasal düzenleme ve açıklamalara göre inceleme konusu dava değerlendirildiğinde, eldeki davada, bozmaya uyulmak suretiyle yapılan yargılama sonucunda mahkemenin verdiği hüküm eksik inceleme ve araştırmaya dayalıdır. Eldeki davada, bozma kararı sonrasında dava dışı ...

Aliminyum San.bTic.bA.Ş.'nin davacı adına işe giriş bildirgesinin verildiği işyeri olan ... sicil no.lu iş yerinin tescil bilgilerinin yerine işe giriş bildirgesindeki iş yeri adresinde kurulu aynı işverenin bir başka iş yeri olan ... sicil no.lu iş yerinin tescil bilgilerinin dosya kapsamına alındığı bu iş yerinin pres baskı ve aliminyum satışı mahiyetli iş yerinin 25.04.1974-31.05.2007 arasında kanun kapsamında olduğu ancak bu iş yeri ile işe giriş bildirgesinde belirtilen ... sicil no.lu iş yeri ile bir bağlantının olup olmadığı,

aynı iş yeri olup olmadığının araştırılmadığı,öte yandan bozma öncesinde ... sicil no.lu iş yerinin 1984/1. dönem bordrosunun dosyaya alındığı ve 76 kişinin bildirilmiş olduğu, öte yandan bozma sonrası da ... sicil no.lu işyerinin 1984/3. dönem bordrosunun dosyaya alındığı ve 35 kişinin bildirilmiş olduğu, çıraklık araştırması kapsamında ...

İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünden davacının çıraklık sözleşmesi olup olmadığının sorulduğu,bu hususun ilgili Meslek Eğitim Merkezi Müdürlüğünden ve davalı Kurumdan sorulmadığı, nitekim İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünce sadece davacının örgün eğitimine ilişkin bilgi verildiği, çıraklık sözleşmesinin olup olmadığı hususuna ilişkin bir cevabın verilmediği,

geniş çaplı yapılan komşu iş yeri araştırması sonucu SGK tarafından bildirilen komşu iş yerinden dinlenen iki çalışanın ise davacıyı tanımadıklarını beyan ettikleri, bozma öncesi dosya kapsamına alınan ... sicil no.lu iş yeri bordrosu bulunmasına karşın bu bordroda yer alan yeteri kadar sayıda tanığın dinlenerek davacının iş yerinde hangi işleri yaptığı, davacının yaptığı işlerin üretimin bir parçası mı yoksa meslek ve sanat öğrenimine yönelik mi olduğu, iş yerinde işlerin davacının talep konusu dönemde yaşı itibariyle yapabileceği işlerden olup olmadığı, bu işleri yapma hususunda fiziksel ve psikolojik yetkinliğinin olup olmadığı,

bu işi yapmayı bu yaşta öğrenip öğrenemeyeceği, yaptığı işi ne kadarlık süre içinde öğrenebileceği hususlarını aydınlatacak ekilde beyanlarının alınmadığı, bozma sonrası davacıyı tanımadıklarını beyan eden iki komşu iş yeri tanığının dinlendiği böylelikle bozma öncesi dinlenen davacı tanık beyanları ve ile dosyadaki diğer deliller değerlendirilmek suretiyle ve yanlış sicil no.lu iş yerinden hüküm kurulduğu anlaşılmıştır.

Buna göre, Mahkemece, davalı Kurumdan davacı adına işe giriş bildirgesi verilen ... sicil sayılı iş yerinin iş yeri tescil bilgileri celbedilmeli, dosyadaki ... sicil iş yerinin 1984/1. dönem bordrosunda yer alan çalışanlardan yeteri kadarının davacının iş yerinde hangi işleri yaptığı, davacının yaptığı işlerin üretimin bir parçası mı yoksa meslek ve sanat öğrenimine yönelik mi olduğu, iş yerinde işlerin davacının talep konusu dönemde yaşı itibariyle yapabileceği işlerden olup olmadığı, bu işleri yapma hususunda fiziksel ve psikolojik yetkinliğinin olup olmadığı,

bu işi yapmayı bu yaşta öğrenip öğrenemeyeceği, yaptığı işi ne kadarlık süre içinde öğrenebileceği hususlarında beyanları alınmalı, davacı adına çıraklık sözleşmesi olup olmadığı davalı Kurum ile ilgili Meslek Eğitim Merkezi Müdürlüğünden de sorulmak suretiyle varsa bu kayıtlar celbedilmeli,tanık beyanları arasında oluşabilecek çelişkiler de giderilmeli, böylelikle varılacak sonuç uyarınca bir karar verilmelidir.

Açıklanan bu maddi ve hukuki olgular göz önünde bulundurulmaksızın, mahkemece eksik inceleme ve araştırma sonucu hüküm verilmesi, usul ve kanuna aykırı olup, bozma nedenidir.

VII. KARAR