Abdulcelıl Elkallo Başvurusu (B. No: 2020/12454)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru, haksız şekilde idari gözetim altında tutulma

nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasına

ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 7/4/2020 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden

yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik

incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına ve başvurucunun adli yardım

talebinin kabulüne karar verilmiştir.

5. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE

OLGULAR

6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler

çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir:

7. Irak uyruklu başvurucu hakkında DEAŞ silahlı terör

örgütüyle geçmişte bağlantısının bulunduğu ve o dönemde kod ismi kullandığı

gerekçesiyle Ankara İl Emniyet Müdürlüğü tarafından tahkikat başlatılmış ve

başvurucunun 30/12/2019 tarihinde bilgisine başvurulmuştur.

8. Ankara Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğünce 2/1/2020

tarihinde başvurucu hakkında kamu düzeni açısından tehdit oluşturduğu

gerekçesiyle sınır dışı etme ve altı ay süreyle idari gözetim kararı

alınmıştır. Sınır dışı etme kararının gerekçesi olarak Ankara İl Emniyet

Müdürlüğünün başvurucunun DEAŞ silahlı terör örgütüyle geçmişte bağlantısının

bulunduğuna ve yabancı terörist savaşçı olduğuna ilişkin tespitleri

gösterilmiştir.

9. Göç idaresince verilen sınır dışı etme ve idari

gözetim kararlarında 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası

Koruma Kanunu'nun 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) ve (d) bentleri

ile 57. maddesinin (2) numaralı fıkrasına dayanılmıştır.

10. Sınır dışı kararında, başvurucunun vatandaşı olduğu

ülkeye veya transit gidebileceği bir ülkeye yahut güvenli üçüncü bir ülkeye

sınır dışı edileceği belirtilmiştir.

11. Başvurucu 2/1/2020 tarihinde Kırklareli Pehlivanköy

Geri Gönderme Merkezine teslim edilmiştir.

A. Sınır Dışı

Kararına Karşı Açılan İptal Davası Süreci

12. Başvurucu, sınır dışı işlemine karşı 19/2/2020

tarihinde Ankara 1. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) iptal davası açmıştır.

13. Davalı idare ile başvurucu, savunma ve cevap

dilekçelerini Mahkemeye sunmuş olup inceleme tarihi itibarıyla dava derdesttir.

B. İdari

Gözetim Kararına İtiraz Süreci

14. Başvurucu 4/3/2020 tarihinde idari gözetim kararına

itiraz etmiştir. Başvurucu; itiraz dilekçesinde, idari gözetim kararının usul

ve yasaya aykırı olduğunu, içinde bulunduğu durum nedeniyle sınır dışı

edilemeyecekler arasında bulunduğunu, bu nedenle hakkındaki idari gözetimin

sona erdirilmesi gerektiğini belirtmiştir.

15. Kırklareli Sulh Ceza Hâkimliği 13/3/2020 tarihinde

başvurucunun itirazının reddine kesin olarak karar vermiştir. Kararın

gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Dosya kapsamının incelenmesinde;

başvuran Abdulcelil Elkallo hakkında Ankara Valiliği İl Göç İdaresi

Müdürlüğü'nce 2/1/2020 tarihinde 6458 sayılı Yasanın 54/b, d bentleri uyarınca

sınırdışı etme, 57/2. maddesi uyarınca 'kamu düzeni-kamu güvenliği açısından

tehdit oluşturanlar, kaçma-kaybolma riski bulunanlar' gerekçesine dayalı idari

gözetim kararı verildiği, dosya kapsamı itibarı ile; iltisaklı birim ile

yapılan koordineli çalışmalarda itiraz edenin DEAŞ terör örgütü içerisinde 5 ay

kadar kaldığı ve Hacı kod ismini kullandığı, Muhallebiye girişinde nöbet

tuttuğu şeklinde bilgiler edinildiği ve YTS olduğu değerlendirilen şahsın işlem

yapılmak üzere teslim alındığı 30/12/2019 tarihli kolluk tutanağı içeriğinden

anlaşıldığı, adı geçen yabancının bu hali ile ülke kamu güvenliği açısından

tehdit oluşturduğu, kaçma ve kaybolma riskinin olduğu anlaşılmış olup, bu

açıklamalar kapsamında somut olayda idari gözetim nedeni bulunduğu, başvuranın

şahsi durumuna ve idari gözetimde geçirilen sürelere göre idari gözetimimin

zaruret arz ettiği, bu aşamada yabancı şahsın idari gözetiminin sonlandırılarak

salıverilmesinin kamu güvenliği açısından risk oluşturabileceği, başvuran

hakkında alınan idari gözetim kararının usul ve yasaya uygun olduğunun kabulü

ile başvurunun reddine ... [karar

verilmiştir.]"

16. Anılan karar başvurucuya 26/3/2020 tarihinde tebliğ

edilmiştir.

17. Başvurucu 7/4/2020 tarihinde bireysel başvuruda

bulunmuştur.

IV. İLGİLİ

HUKUK

18. İlgili hukuk için bkz. Şekip Karkur, B. No:

2020/7458, 2/6/2020, §§ 18-33.

V. İNCELEME VE

GEREKÇE

19. Mahkemenin 3/12/2020 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun

İddiaları

20. Başvurucu, hukuka aykırı bir şekilde idari gözetim

altına alındığını ve süreçte verilen kararların gerekçesiz olduğunu belirterek

kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini

ileri sürmüştür.

B. Değerlendirme

21. Anayasa'nın 16. maddesi şöyledir:

''Temel hak ve hürriyetler, yabancılar

için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir."

22. Anayasa'nın 19. maddesinin birinci fıkrası ile ikinci

fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Herkes, kişi hürriyeti ve

güvenliğine sahiptir.

Şekil ve şartları kanunda gösterilen:

…usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek

isteyen veya giren, ya da hakkında sınır dışı etme yahut geri verme kararı

verilen bir kişinin yakalanması veya tutuklanması; halleri dışında kimse hürriyetinden

yoksun bırakılamaz."

23. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından

yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki

tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013,

§ 16). Başvurucunun iddiaları kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı çerçevesinde,

tutmanın hukukiliği kapsamında ele alınacaktır.

1. Başvuru

Yollarının Tüketilmesine İlişkin Olarak

24. Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca

hürriyeti kısıtlanan kişi kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu

kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak

amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir (Mehmet

Haberal, B. No: 2012/849, 4/12/2013, § 122).

25. Serbest bırakılmak amacıyla yetkili yargı merciine

yapılması gereken başvurudan söz edildiğinden anılan hakkın uygulanması ancak

talep hâlinde söz konusu olabilecektir. Dolayısıyla burada belirtilen bir yargı

merciine başvurma hakkı, sınır dışı edilmek amacıyla hürriyetinden yoksun

bırakılan kimseler bakımından da uygulanması gereken bir güvencedir.

26. Bu bağlamda ilgili yargı merciinin taraflardan ve

yürütmeden bağımsız, tarafsız olmasının yanı sıra kişinin serbest bırakılmasına

karar vermeye yetkili olması gerekir. Bu çerçevede sınır dışı edilmek üzere

gözetim altına alınanların 6458 sayılı Kanun'un 57. maddesinin (6) numaralı

fıkrasına göre idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliklerine itirazda

bulunulabilmeleri mümkündür ve hâkimlik bu kişilerin serbest bırakılmalarına

karar verme yetkisine sahiptir. Dolayısıyla sulh ceza hâkimliğine serbest

bırakılmak amacıyla başvurmanın bireysel başvuru öncesinde tüketilmesi gereken

etkili bir başvuru yolu olduğunda şüphe bulunmamaktadır.

27. Öte yandan sulh ceza hâkiminin idari gözetim

kararının hukuka uygun olduğuna hükmetmesi durumunda -idari yargı merciinin

idari gözetim kararının hukukiliğini denetleme yetkisinin bulunmadığı

gözetildiğinde- 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü

Kanunu'nun 2. maddesinde öngörülen tam yargı davasının idari gözetim kararının

hukuka aykırı olduğu şikâyetlerine bağlı tazminat istemi yönünden etkisiz hâle

geleceği anlaşılmaktadır. Bu gibi hâllerde sulh ceza hâkiminin idari gözetim

kararının hukuka uygun olduğuna dair kararının kesinleşmesinden itibaren süresi

içinde doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulabilir (B.T.

[GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, § 72).

28. Ayrıca herhangi bir idari gözetim kararı olmaksızın

özgürlüğünden yoksun bırakılanların idari gözetim altına alınmış olmasından

doğan zararlar için doğrudan idari yargı mercilerinde tam yargı davası

açabileceği konusunda tereddüt bulunmamaktadır (B.T., § 74). Ancak bu

durum idari gözetimin sona erdiği hâller için geçerlidir. 2577 sayılı Kanun'un

2. maddesinde öngörülen tam yargı davası kişilerin serbest bırakılmalarını

sağlayan bir niteliğe sahip değildir. Elbette sınır dışı edilme idari işlemi

söz konusu olduğunda buna bağlı olarak gözetim altına almanın da hukuki

dayanağı ortadan kalkacaktır. Ancak idare mahkemesinin hukuki denetim yapacağı

asıl işlem, gözlem altına alma kararı değil sınır dışı etme kararı olacaktır.

Böyle bir başvuru yolu, serbest bırakılan kişiler bakımından -tazminat

suretiyle- yeterli bir giderim sağlayabilir ve bu nedenle ancak tutulma hâli

sona eren kimseler bakımından etkili bir başvuru yolu olarak kabul edilebilir.

29. Somut olayda başvurucunun idari gözetim kararına

yaptığı itiraz Kırklareli Sulh Ceza Hâkimliğince reddedilmiştir. Bu karardan

sonra da idari gözetim altında tutulmaya devam eden başvurucunun idari yargıda

tam yargı davası açma yolunu tüketme zorunluluğunun bulunmadığı

değerlendirilmiştir. Zira idare mahkemelerine açılacak tam yargı davası

sonucunda verilecek karar, başvurucunun -tazminat elde etmekten öte- serbest kalmasını

sağlayacak bir işleve sahip değildir. Dolayısıyla başvurunun diğer kabul

edilebilirlik kriterleri yönünden değerlendirilmesi gerekir.

2. Genel

İlkeler

30. Genel ilkeler için bkz. Şekip Karkur, §§

45-58.

3. İlkelerin

Somut Olaya Uygulanması

31. Somut olayda başvurucunun sınır dışı edilmek üzere

geri gönderme merkezinde idari gözetim altına alındığı anlaşılmaktadır. Bu

nedenle başvurucunun tutulmasının Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrası

kapsamına girdiği sonucuna varılmıştır.

32. Başvurucu hakkında verilen sınır dışı etme işlemine

bağlı idari gözetim kararından başvurucunun 6458 sayılı Kanun'un 54. maddesinde

yer verilen "kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı

açısından tehdit oluşturan" bir kişi olarak değerlendirildiği anlaşılmaktadır.

Başvurucunun idari gözetim altına alınması ise 6458 sayılı Kanun'un 57.

maddesinin (2) numaralı fıkrasına dayandırılmıştır. Bu hükme göre haklarında

sınır dışı etme kararı alınanlardan "kaçma ve kaybolma riski bulunan,

Türkiye'ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge

kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın Türkiye'den çıkmaları için

tanınan sürede çıkmayan, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı

açısından tehdit oluşturanlar" hakkında valilik tarafından idari

gözetim kararı alınabilir. Dolayısıyla başvurucunun idari gözetim altına

alınmasının kanuni dayanağının bulunduğu anlaşılmaktadır.

33. Kanuni dayanağı bulunduğu anlaşılan tutma hâlinin

Anayasa'nın 16. maddesi uyarınca milletlerarası hukuka uygun olarak gerçekleşip

gerçekleşmediğinin belirlenmesi gerekir. Bu konuda Türkiye'nin taraf olduğu

uluslararası sözleşmelerin başında Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklara

İlişkin Uluslararası Sözleşme (MSHUS) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)

gelmektedir. MSHUS'nin 9. maddesine göre ''Herkes kişi özgürlüğü ve kişi

güvenliği hakkına sahiptir ve hiç kimse keyfi olarak gözaltına alınamaz veya

tutulamaz. Hiç kimse hukukun öngördüğü sebepler ve usuller dışında

özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.'' Birleşmiş Milletler İnsan

Hakları Komitesinin 9. maddeye ilişkin 8 No.lu Genel Yorumu'na göre 9. maddenin

birinci fıkrası tüm özgürlükten yoksun bırakma hâlleri, cezai hâller veya

hastalık, serserilik, uyuşturucu bağımlılığı, eğitim sebebiyle özgürlükten yoksun

kalma hâlleri, göç kontrolünden kaynaklanan kısıtlamalar ve benzeri hâller

açısından da uygulanabilir. Sınır dışı etme amacıyla tutma hâli de bu hüküm

kapsamına girmektedir. MSHUS’nin 9. maddesi "hukukun öngördüğü sebepler

ve usuller dışında" ibaresinden anlaşılacağı üzere ulusal hukuka atıf

yapmaktadır. AİHS'in 5. maddesi de hakkında derdest bir sınır dışı ya da iade

işleminin olması nedeniyle kişinin yasaya uygun olarak yakalanması veya

tutulmasına cevaz vermektedir ve AİHS de ulusal hukuka atıf yapmaktadır (Şekip

Karkur, § 61). AİHM'in bu tutma hâline ilişkin inceleme yöntemi ile Anayasa

Mahkemesinin inceleme yöntemi benzer olduğundan bu konuda ayrıca bir

değerlendirmeye gerek görülmemiştir. Dolayısıyla başvurucunun tutulmasının

milletlerarası hukuka uygun olmadığı yönünde bir tespite varılmamıştır. Ayrıca

başvurucunun bu yönde bir iddiası da bulunmamaktadır.

34. Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrasına göre

hakkında sınır dışı etme ya da geri verme kararı verilen bir kişinin

yakalanması veya tutulması mümkündür. Öte yandan 6458 sayılı Kanun'un 54.

maddesinde haklarında sınır dışı edilme kararı alınacak yabancılar sayılırken

"Kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit

oluşturanlar"a da yer verilmiştir. Aynı Kanun'un 57. maddesinde ise

sınır dışı edilmeleri kararlaştırılanlardan hangileri hakkında valilikler

tarafından idari gözetim kararı verileceği düzenlenmiştir. Bu bağlamda sınır

dışı edilmelerine karar verilen kişilerden güvenliği veya kamu sağlığı

açısından tehdit oluşturanlar valilik kararıyla idari gözetim altına

alınacak kişilerdendir (Şekip Karkur, § 62).

35. Somut olayda Ankara Valiliği, DEAŞ silahlı terör

örgütüyle geçmişte bağlantısının bulunduğu ve yabancı terörist savaşçı olduğuna

ilişkin tespitlerden hareketle Irak uyruklu başvurucunun sınır dışı edilmesine

karar vermiş; ayrıca kamu düzeni açısından tehdit oluşturduğunu değerlendirerek

idari gözetim altına alınmasını kararlaştırmıştır. Buna göre başvurucu

hakkındaki idari gözetim kararının sınır dışı etmeye yönelik olduğu

görülmektedir. Sınır dışı kararında başvurucunun vatandaşı olduğu ülkeye veya

transit gidebileceği bir ülkeye yahut güvenli üçüncü bir ülkeye sınır dışı

edileceği belirtilmiştir. Dolayısıyla başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği

hakkına idari gözetim altına alma yoluyla yapılan müdahalenin meşru bir

amacının bulunmadığını söylemek mümkün değildir.

36. Diğer taraftan başvurucu hakkındaki idari gözetim

tedbirinin ölçülü olup olmadığının da belirlenmesi gerekir. Bir idari gözetim

tedbirinin Anayasa'nın 13. ve 19. maddeleri kapsamında ölçülülüğünün

belirlenmesinde somut olayın tüm özellikleri dikkate alınmalıdır.

37. Başvurucu, Irak'tan geldiği için sınır dışı

edilemeyecek kişilerden olduğunu ileri sürmüş ise de kişi hürriyeti ve

güvenliği hakkı bağlamında sınır dışı işlemine ilişkin kararın haklı bir

gerekçeye dayanıp dayanmadığı bireysel başvurunun inceleme kapsamında

bulunmamaktadır. Zira devletin yabancıları ülkeye kabul etmekte veya sınır dışı

etmekte oldukça geniş bir takdir yetkisinin bulunduğu kuşkusuzdur. Burada

önemli olan sınır dışı etme işlemlerinin yürütülmesidir. Bu açıdan sınır dışı

etme işleminin özenle yürütülüp yürütülmediğinin incelenmesi gerekir (benzer

yönde değerlendirmeler için bkz. Şekip Karkur, § 64).

38. Somut olayda başvurucu sınır dışı etme işlemine karşı

iptal davası açmış, iptal davası açmasıyla birlikte işlemin yürütmesi

durdurulmuştur. İlgili idarece başvurucunun vatandaşı olduğu Irak'a veya

transit gidebileceği bir ülkeye yahut güvenli üçüncü bir ülkeye sınır dışı

edileceğinin kararlaştırıldığı görülmüştür. İptal davasını inceleyen Mahkeme

ise tarafların savunma ve cevap dilekçesi verme aşamasını usulüne uygun bir

şekilde sonuçlandırmıştır. Bu açıklamalar çerçevesinde başvurucunun sınır dışı

edilmesi sürecinde bir özensizlik tespit edilememiştir.

39. Diğer taraftan tutulmanın ölçülülüğünün

değerlendirilmesinde başvurucuya idari gözetime karşı usule ilişkin

güvencelerin sağlanıp sağlanmadığının da belirlenmesi gerekir. Bu bağlamda

idari gözetim altında tutulma bakımından kural olarak altı aylık azami bir süre

belirlenmiştir. Dolayısıyla sınır dışı işlemleri bitmese de yasal sürenin

sonunda kişinin serbest bırakılması gerekecektir. Böylelikle sınır dışı etme

sürecinin uzaması dolayısıyla kişilerin aşırı bir şekilde/sürede

hürriyetlerinden yoksun bırakılmalarının önüne geçilmek istenmiştir. Ayrıca

idari gözetimin devamında bir zaruretin olup olmadığının valilikler tarafından

her ay düzenli olarak değerlendirilmesi koşulu getirilmiştir. Bu değerlendirme

için aylık (otuz günlük) sürenin beklenmesine de gerek yoktur. Buna göre idari

gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhâl

sonlandırılır. Yine idari gözetime alternatif olarak temel hak ve özgürlükleri

daha sınırlı şekilde etkileyen tedbirlerin (belli bir adreste ikamet etme,

belirlenecek şekil ve sürelerde bildirimde bulunma, teminat, elektronik izleme

gibi) uygulanması mümkün kılınmıştır. Öte yandan idari gözetim kararı; idari

gözetim süresinin uzatılması ve her ay düzenli olarak yapılan değerlendirme

sonuçları gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına

tebliğ edilmektedir. Son olarak idari gözetim altına alınan kişi, yasal

temsilcisi ya da avukatı idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurabilir;

sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırmak zorundadır. Sulh ceza

hâkiminin bu kararı kesindir. İdari gözetim altında tutulan kişi, idari gözetim

şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza

hâkimliğine başvurabilir. İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna

başvuranlardan avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara talepleri

hâlinde avukatlık hizmeti de sağlanmaktadır (Şekip Karkur, § 66).

40. Dolayısıyla idari gözetim altına alma süreci için

öngörülen usule dair güvenceler açısından değerlendirildiğinde başvurucuya

hangi nedenle idari gözetim altında tutulduğuna ilişkin bir bildirim yapıldığı,

başvurucunun idari gözetim kararına karşı Sulh Ceza Hâkimliğine başvurduğu,

Hâkimliğin de yeterli bir gerekçeyle başvurucunun talebini reddettiği

görülmektedir (bkz. §§ 14, 15).

41. Başvurucu, idari gözetim kararına yaptığı itirazın

reddedilmesi üzerine bireysel başvuruda bulunmuş; bireysel başvuruda

bulunduktan sonraki süreçte ise idari gözetimin devamında zaruret olup

olmadığının denetlenip denetlenmediği, idari gözetim şartlarının ortadan

kalktığı veya değiştiği hususunda herhangi bir iddia ileri sürmemiştir.

Dolayısıyla bu usul güvenceleri yönünden bir değerlendirme yapılmamıştır.

42. Açıklanan gerekçelerle kişi hürriyeti ve güvenliği

hakkına ilişkin bir ihlalin bulunmadığı açık olduğundan başvurunun açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

A. Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine

ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL

EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

B. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi

kabul edilen başvurucunun yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF

TUTULMASINA 3/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Muzaffer KORKMAZ Başvurucu : Abdulcelıl ELKALLO Vekili : Av. Ahmet UYGUR