AYM Norm Denetimi E.2017/159 K.2018/41

İnfaz Hâkimliği

İTİRAZIN KONUSU: 13/12/2004

tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 49. maddesinin (2) numaralı fıkrasının Anayasa’nın 2., 19. ve 38. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY

Açık ceza infaz kurumunda bulunan hükümlünün bir gün hücreye koyma cezası alması nedeniyle kapalı ceza infaz kurumuna iadesine karar verilmesi işlemine karşı başvurduğu şikâyet yolunda itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 49. maddesi şöyledir:

“Yönetim tarafından alınabilecek tedbirler

Madde 49- (1) Yönetim, disiplin soruşturması yapılan hükümlünün odasını, iş ve çalışma yerini değiştirebilir, hükümlüyü kurumun başka kesimine nakledebilir veya diğer hükümlülerden ayırabilir.

(2) Kurumun düzeninin ve kişilerin güvenliklerinin ciddî tehlikeyle karşı karşıya kalması hâlinde, asayiş ve düzeni sağlamak için Kanunda açıkça belirtilmeyen diğer tedbirler de alınır. Tedbirlerin uygulanması, disiplin cezasının verilmesine engel olmaz.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 7/9/2017 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Berrak YILMAZ tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü.

A. İtirazın Gerekçesi

3. Başvuru kararında özetle, itiraz konusu kural kapsamında

disiplin soruşturması aşamasında hükümlüler hakkında tedbiren kapalı ceza infaz

kurumuna iade kararları alındığı, tedbiren kapalı ceza infaz kurumuna

gönderilen hükümlülerin cezanın infazına kadar kapalı kurumda geçen sürelerinin

disiplin cezasının kaldırılma süresinden sayılacağına dair bir kanun veya

yönetmelik hükmünün bulunmadığı, bu durumun tedbiren kapalı ceza infaz kurumuna

iade kararı verilen hükümlülerin koşullu salıverilme tarihlerinin uzamasına,

açık ceza infaz kurumunda bulunma sürelerinin azalmasına neden olduğu, şikâyet

incelemesi sonucu haklarında verilen disiplin cezasının kaldırılmasına karar

verilen hükümlülerin telafisi imkânsız zararlara uğradığı, kural gereğince

uygulanacak tedbirlerin türü ile uygulanma yöntemleri ve sınırlarının belirli

olmadığı, hatalı ve ölçüsüz uygulanmalarına yönelik herhangi bir hukuki

güvencenin bulunmadığı, kuralın hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerine aykırı

olduğu ve kişi hürriyetini tehdit ettiği belirtilerek Anayasa’nın 2., 19. ve

38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

4. Kanun’un 49. maddesinde yönetim tarafından alınabilecek tedbirler düzenlenmiştir. Maddenin (1) numaralı fıkrasında; yönetimin disiplin soruşturması yapılan hükümlünün odasını, iş ve çalışma yerini değiştirebileceği, hükümlüyü kurumun başka kesimine nakledebileceği veya diğer hükümlülerden ayırabileceği belirtilmiştir. Maddenin itiraz konusu (2) numaralı fıkrasında ise kurumun düzeninin ve kişilerin güvenliklerinin ciddi tehlikeyle karşı karşıya kalması hâlinde asayiş ve düzeni sağlamak için Kanun’da açıkça belirtilmeyen diğer tedbirlerin de alınacağı, tedbirlerin uygulanmasının disiplin cezasının verilmesine engel olmayacağı hüküm altına alınmıştır.

5. Anayasa’nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti’nin bir hukuk devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.

6. Hukuk devleti ilkesinin gereklerinden biri belirliliktir.

Belirlilik ilkesi; bireylerin hukuk kurallarını önceden bilmeleri, tutum ve

davranışlarını bu kurallara göre güvenle belirleyebilmeleri anlamını

taşımaktadır. Belirlilik ilkesi yalnızca yasal belirliliği değil daha geniş

anlamda hukuki belirliliği ifade etmektedir. Bir başka deyişle hukuk

kurallarının belirliliğinin sağlanması yalnızca kanunla düzenleme yapılması

anlamına gelmemektedir. Yasal düzenlemeye dayanarak erişilebilir, bilinebilir

ve öngörülebilir olmaları koşuluyla mahkeme içtihatları ve yürütmenin

düzenleyici işlemleri ile de hukuki belirlilik sağlanabilir. Hukuki belirlilik

ilkesinde asıl olan, bir hukuk normunun uygulanmasıyla ortaya çıkacak

sonuçların o hukuk düzeninde öngörülebilir olmasıdır.

7. 5275 sayılı Kanun’un 6. maddesinde hükümlülerin ceza infaz

kurumlarında güvenli bir biçimde ve kaçmalarını önleyecek tedbirler alınarak

düzen, güvenlik ve disiplin çerçevesinde tutulacağı; ceza infaz kurumlarında

hükümlülerin düzenli bir yaşam sürdürmelerinin sağlanacağı belirtilmiştir. Bu

amaçlar çerçevesinde itiraz konusu kural gereğince alınabilecek Kanun’da açıkça

belirtilmeyen diğer tedbirler, kurumun düzeninin ve kişilerin güvenliğinin

ciddi tehlikeyle karşı karşıya kalması hâlinde asayiş ve düzeni sağlamak

amacıyla alınan ve bu amaç gerçekleşinceye kadar hükümlü hakkında uygulanan

genel itibarıyla geçici nitelikteki tedbirlerdir. Söz konusu tedbirlerin ceza

infaz kurumlarında düzenli bir yaşamın sürdürülmesi, güvenliğin ve disiplinin

sağlanması amacına yönelik olarak alınması gereken zorunlu ve geçici nitelikte

önlemler olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda söz konusu tedbirlerin telafisi

güç veya imkânsız zararların doğmasının önlenmesi, infazın temel amaçlarına

uygun olarak gerçekleştirilmesi amacıyla bir an önce alınması gereken ve geçici

süreyle uygulanan koruma ve önleme amaçlı tedbirler olduğu açıktır. Dolayısıyla

bu tedbirler bir ceza veya ceza yerine geçen güvenlik tedbiri olmadığı gibi bir

disiplin cezası niteliğinde de değildir.

8. Kurumun düzenini ve kişilerin güvenliğini ciddi tehlikeyle

karşı karşıya bırakabilecek durumları sayma yoluyla sınırlamanın hayatın olağan

akışına uygun olmaması nedeniyle her bir duruma karşı alınabilecek tedbirlerin

de kanun koyucu tarafından önceden tespit edilerek sayma yöntemiyle

belirlenmesi mümkün değildir. Söz konusu tedbirler, ceza niteliği

taşımadığından bu tedbirlerin kanunda sayma yöntemiyle açıkça düzenlenmesi

zorunluluğu da bulunmamaktadır. Bununla birlikte itiraz konusu kural gereğince

yönetim tarafından alınabilecek Kanunda açıkça belirtilmeyen diğer

tedbirler bakımından mahkeme içtihatları ve yürütmenin düzenleyici işlemleri

ile de hukuki belirlilik sağlanabilir. Bu bağlamda Kanunda açıkça belirtilmeyen

diğer tedbirlerin yönetmelik, genelge veya diğer düzenleyici işlemlerle

belirlenmesi mümkündür. Nitekim 2/9/2012 tarihli ve

28399 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Ceza İnfaz

Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği’nin 12. maddesine göre de kurum düzeni veya

kişi güvenliğinin tehlike altında olması hâlinde asayiş ve düzeni sağlamak için

hükümlünün disiplin cezasının kesinleşmesi beklenmeden tedbiren kapalı ceza

infaz kurumuna gönderilmesine kurum yönetim kurulu tarafından karar

verilebileceği düzenlenmektedir.

9. Ayrıca Kanun’un 52. maddesinde disiplin cezalarına ve

tedbirlerine karşı şikâyet ve itiraz durumunda 16/5/2001 tarihli ve 4675 sayılı

İnfaz Hâkimliği Kanunu hükümlerinin uygulanacağı, diğer mevzuattan kaynaklanan

dilekçe ve şikâyet hakkının saklı olduğu hüküm altına alınmıştır. Bu suretle

Kanun’da açıkça belirtilmeyen diğer tedbirlerin alınması bakımından hak arama

yolları açık tutulmuştur. Tedbire karşı kanun yollarına başvurulması hâlinde

ilgili mercilerce, uygulanan tedbirin ulaşılmak istenen amaç bakımından

elverişli ve gerekli olup olmadığı ile orantılı olup olmadığı yönünden hukuka

uygunluk denetimi yapılacağı ve ölçülü olmayan tedbirlerin iptal edileceği

kuşkusuzdur. Dolayısıyla itiraz konusu kural kapsamında alınacak tedbirler

bakımından hatalı veya keyfî uygulamalara karşı hukuki güvencenin sağlandığı

açıktır.

10. Kanun koyucunun itiraz konusu kuralla hükümlü

hakkında durum ve koşullardaki farklılıkları dikkate alarak gerekli

tedbirlerin alınması konusunda ceza infaz kurumu yönetimini yetkilendirdiği, bu

suretle ceza infaz kurumunda en kısa sürede asayiş ve güvenliğin sağlanmasını

amaçladığı anlaşılmaktadır. Söz konusu tedbirlerin uygulanması ise

disiplin cezasının verilmesine engel olmayacaktır. Zira itiraz konusu kural

gereğince alınacak tedbirlerin amacı, mahiyeti ve uygulanma şartları disiplin

cezalarından farklı olup söz konusu tedbirler mahiyeti itibarı ile de ceza

niteliğini haiz değildir. Bu nedenle itiraz konusu kural gereğince aynı

eylemden dolayı hem tedbir uygulanması hem de disiplin cezası verilmesinde

Anayasa’ya aykırı bir yön bulunmamaktadır.

11. Kanun’un 49. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yönetim

tarafından alınacak tedbirlerin bir kısmı belirlenmiştir. İtiraz konusu kuralla

söz konusu tedbirler dışında, bunlara benzer başka tedbirlerin alınmasının

gerekmesi hâlinde bu tedbirlerin de alınabilmesinin mümkün kılınmasının

amaçlandığı açıktır. Ayrıca Kanun’da uygulanamayacak tedbirler de

belirlenmiştir. Kanun’un 50. maddesinde belirtildiği üzere hiçbir hâlde

zincir ve demire vurmak tedbir olarak uygulanmaz. Kelepçe ve bedensel

hareketleri kısıtlayıcı araçlar ise -yetkili makamın önüne getirildiğinde

çıkarılmak kaydıyla- sevk ve nakil sırasında kaçmayı önlemek için hekimin talimat

ve gözetiminde olmak üzere tıbbi nedenlerle, diğer kontrol usullerinin

yetersizliği hâlinde hükümlünün kendisine veya başkalarına zarar vermesine veya

eşyayı tahrip etmesine engel olmak için kurum en üst amirinin emriyle

kullanılabilir.

12. Öte yandan hükümlünün itiraz konusu kural gereğinde tedbir

maksadıyla geçici olarak açık ceza infaz kurumundan kapalı ceza infaz kurumuna

gönderilmesi, Kanun’un 14. maddesinin (4) numaralı fıkrasında açık bir şekilde

düzenlenen ve bir disiplin cezası sonucu olan kapalı ceza infaz kurumuna geri

gönderilme şeklinde değerlendirilemez. Zira kurumun düzenini ve kişilerin

güvenliğini ciddi tehlikeyle karşı karşıya bırakan ancak açık ceza infaz

kurumunda uygulanabilecek tedbirler ile asayiş ve düzeni sağlamanın mümkün olmadığının

değerlendirilmesi hâlinde hükümlünün kapalı ceza infaz kurumuna geçici olarak

gönderilmesi, disiplin cezasının kesinleşmesine kadar olan süreçte verilen

geçici nitelikli bir tedbir kararıdır. Kanun’un 14. maddesinin (4) numaralı

fıkrasında ise açık ceza infaz kurumunda bulunan hükümlülerden kınamadan başka

bir disiplin cezası alanların kurum yönetim kurulunun kararı ile kapalı ceza

infaz kurumlarına geri gönderilecekleri ve bu kararın infaz hâkiminin onayına

sunulacağı hüküm altına alınmaktadır. Bu bağlamda 14. maddenin (4) numaralı

fıkrasına göre verilen geri gönderme kararı, hükümlü hakkında disiplin

cezasının kesinleşmesinden sonra verilen ve disiplin cezasının bir sonucu olan

sürekli nitelikli bir karardır.

13. Kanun’un 48. maddesinde disiplin cezasının kaldırılması ile iyi hâlin kazanılması için öngörülen sürelerin verilen disiplin cezasının infaz edildiği tarihten itibaren başlayacağı belirtilmiştir. Bu bağlamda başvuru kararında belirtilen tedbiren kapalı ceza infaz kurumlarına gönderilen hükümlülerin cezanın infazına kadar kapalı kurumda geçen sürelerinin alınacak olan disiplin cezasının kaldırılma süresinden sayılmama sebebinin söz konusu düzenleme gereğince sürelerin cezanın infaz edildiği tarihten itibaren başlamasından kaynaklandığı ve itiraz konusu kuralla ilgisinin bulunmadığı açıktır.

14. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 2. maddesine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

Kuralın Anayasa’nın 19. ve 38. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

KÖMÜRCÜ

Üye

Nuri NECİPOĞLU

Üye

Hicabi DURSUN

Üye

Celal Mümtaz

AKINCI

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Üye

Kadir ÖZKAYA

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki

HAKYEMEZ